ИСМЛАР
 
     Ёзганларимда ва мухлислар билан бўладиган суҳбатларда Аллоҳнинг Каломи ва Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг суннатларини ўқиб ўрганиш билан бир қаторда атроф-жавонибдаги эътиборингизни тортган нарсаларни ҳам ўқишни ўрганинг, деб кўп эслатаман.
     Осмон-у ер оралиғида биз кўриб турган жонли ва жонсиз махлуқотларнинг ҳар бири бамисоли Аллоҳ тарафидан бизга тақдим этилган бир китобдир. Фақат уларни тушуниб ўқиш учун бошқача «ҳарф» талаб қилинади холос. Ҳар бир яратилган нарсанинг ранги, ҳиди, таъми, бўй-бастининг ўзи ўқиш учун бир ишора, бир ҳарф. Уларни ҳам Аллоҳ яратган. Уларнинг ҳам яшаши, завол топишида Аллоҳнинг илми ва қудрати, ҳукми мужассам. Уларни ўқий олган одам ўзи билмаган ҳолда камолотга етишиб бораверади. Эътибор қилмаса, ғафлатда ўтиб кетаверади.
     Худди шундай атроф-жавонибни ўқиш ва уқиш билан боғлиқ бу жараённи ҳар куни муомалада ишлатиладиган сўзларга, хоссатан исмларга ҳам муқояса қилса бўлади. Исмлар бамисоли сўз ва ибораларнинг қаймоғига ўхшайди. Ном ва исм билан боғлиқ бу ҳолатни парранда-ю дарранда, ҳатто наботот оламида ҳам кузатиш мумкин. Масалан, анжир дарахтини олинг. Уни бошқача ном билан атаб бўлмайди, тўғрими? У мевалар орасида энг латиф, энг шифобахши ҳисобланади. Баъзи уламолар анжир дарахти ер юзидаги барча меванинг ибтидоси, турли-туман мева ундан яралган дейишади. Чунки анжир отамиз Одам ато ва онамиз момо Ҳавво билан бирга жаннатдан ерга тушган.
     Одам алайҳиссалом билан момо Ҳавво тақиқланган нарсани еб қўйишганидан кейин устларидаги жаннат либослари йўқолиб, авратлари очилиб қолади. Шунда анжир дарахтининг япроқлари билан ўзларини беркитишган деган ривоятлар бор. Шунинг учун ҳам анжир одамлар наздида азиз ва мукаррамдир.
     Ёки зайтун дарахтини олинг. У ҳам эъзозланиб, номи Қуръонда келади. Аллоҳ Ўзининг Каломида зайтун билан қасам ичади. Нега айнан зайтун билан? Нуҳ алайҳиссалом даврларида бутун дунёни сув босиб, ҳамма нарса сув остида қолади. Ўшанда ер юзига биринчи бўлиб зайтун дарахти ўсиб чиқади. Нима демоқчиман? Биз амалда қўллаётган ҳар бир сўз, ҳар бир исмнинг ҳам ўз тарихи бор.
     Эътиборингизни яна бир ҳолатга қаратмоқчиман. Биласиз, ҳафта кунлари душанба, сешанба, чоршанба, пайшанба, жума, шанба ва якшанба деган ном билан аталади. Лекин улар орасида битта кун алоҳида эътирофга сазовор. Бу кун жумадир. Шу куни туғилган ўғил болаларга Жумабой, қиз болаларга Жумагул, Одинахон деган исмларни қўйишади. Якшанбабой, Душанбахон деган исмларни учратмайсиз. Яна жуманинг «Ҳажжул масакин – мискинларнинг ҳажи» деган улуғ сифати ҳам бор. Бунга сабаб отамиз Одам ато жума куни дунёга келганлар, жума куни жаннатдан ерга тушганлар, жума куни вафот этганлар. Ҳатто қиёмат ҳам жума куни бўлади деган ривоятлар бор.
     Азизлар, ҳаётда қўллаётган ҳар бир исм, ном, сўз ва атамага бефарқ бўлмайлик. Чунки уларсиз биз, бизсиз улар яшай олмайди. Сабаби атама, исм, сўз ва баёнларнинг ҳам, айни дамда ўзимизнинг ҳам яратувчимиз ягона Аллоҳдир!