Dr. Bormotucher

Проездное удостоверение османского дипломата Галиба Кемали, назначенного послом Высокой Порты в советской России. 1918 г.

Бланк документа содержит надписи на 4 языках Центральных держав: османско-турецком, болгарском, венгерском и немецком.

Devrim öncesi Tatar medresesinin öğrencileri çay içiyorlar

Укытучылар көнендә беренче нәүбәттә мәктәптә безгә татар теле һәм әдәбияты укыткан Асия Фәттах кызы Борһанова исемә төшә.
Урыс мохитында үскән без, Казан балалары, урта сыйныфларда укыганда "төп" дәресләр бетеп, урыс балалары өйгә кайтып киткәндә, өстәмә дәрес булып кергән татар теле дәресенә йөрергә и яратмый идек! Кайберәүләребез ул дәресләрдән качып та китә иде. Алай да белем бирергә тырыша иде безгә.
1989 елда, 9 нчы сыйныфта, Асия Фәттаховна үз дәресләрендә безгә гарәп язуын өйрәтә башлады. Бер тапкыр кулъязмалар белгече мәрхүм Әнвәр Хәйрине дә дәрескә чакырган иде (үзе белән кулъязмалар алып килеп, безгә күрсәтеп аңлатканын әле дә хәтерлим). Язма мирасыбыз белән кызыксынуым шул дәресләрдә башланды.
Рәхмәт Сезгә, Асия Фәттаховна!

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
Вә әлбәттә гөман итмәңез Аллаһы Тәгалә юлында сугышта үлтерелгән кемсәләрне үлекләр диеп. Алар үлекләр түгелдер, бәлки терекләрдер алар Пәрвәрдигярләре кашында, ризыкланырлар алар җәннәт нигъмәтләреннән.

"Ал-е Гыймран" сүрәсе, 169 нчы аять.

#قزان۹۵۹
#Казан1552

У меня появилось предположение, откуда в сборнике исторических дастанов "Дафтар-и Чингиз-наме" взялась дата взятия Казани 2 октября 961 года [хиджры], тогда как год взятия Казани (1552) приходился на 959 год хиджры.
Перечитывая "Казанскую историю", обратил внимание на дату от сотворения мира:

Взятъ же столны и великий град Казань благовѣрный царь князь великий Иван Васильевичь Владимирский, Московский, и Великоновогородцкий, и Псковский, и всея великия Росии великий самодержецъ християнский лѣта 7061-го году октября во 2 день, на память святых великомученик Киприана и Устины, в день недельный, въ 3 часа дни.

Похоже, на каком-то этапе в среде местных мусульман произошла контаминация (смешение) года от сотворения мира с годом по хиджре, благо две последние цифры в датах ([70]61 год от С.М. и [9]59 год хиджры) почти совпадают. Можно даже предположить, что произошло это еще во второй половине 16 в., до наступления 7100-х годов от С.М.
Число события, видимо, тоже заимствовано из русских источников.
Вряд ли авторы хроникальной записи, вошедшей в "Дафтар-и Чингиз-наме", читали соответствующие русские источники. Но они вполне могли узнать эту дату, общаясь с русскими людьми.

غافل بولغان تاتارلرنی
نیک اویاتمیسڭ زمان

Гафил булган татарларны
Ник уятмыйсың, заман?
(З. Бәшири)

کتبهُ رَعْویل

#صنایعنفیسه
#حسنخط

Имляда язылган элекеге кызык гәҗитләрне бергә онлайн укыйкмы? Ашыкмыйча, сүзләр-иҗекләргә-тамырларга игътибар биреп.
Теләгегез булса ❤️ куегыз, җәмәгать

Статья Г. Алимова и М. Юсина "Язычники", вышедшая в газете "Известия" 27 лет назад, ознаменовала серьезный поворот в языковой политике.

#Документдня

Одна из моих любимых книг по теме чингизидских государств, вышедших за последние два десятилетия.

"Ногайская" то есть татарская мечеть в Урумчи

«قرا بغرا» (قارا بوغرا) دیگان ترکی منجنیقی رسمی . رومده ، شامده هم مصرده کینک قوللانلغان .

Изображение тюркской катапульты "Кара Богра" ("Черный (=большой) верблюд"). Получила широкое распространение в Малой Азии и на Ближнем Востоке.

چیغاناق

Киләчәктә татар теле сакланып калса, аның, алман теленең кебек үк, "гади татарча" һәм "мөтәрәккый татарча" дигән ике сәвиягә (дәрәҗәгә) бүленүе муафыйк күрелә.
Гади татарча: кирил/латин әлифбасында язылган гади сүзләрдән оештырылган кыска җөмләләр.
Куллану даирәсе: татар телен өйрәнә башлаучылар һәм аны яхшы белмәүчеләр, классик татар имласын танымаучылар, башлангыч сыйныф укучылары.
Мөтәрәккый (стандарт, алгарышлы) татарча: классик татар имласында язылган, гарәп һәм фарсы сүзләре чагыштырмача күп булган озын һәм катлаулы җөмләләр.
Куллану даирәсе: фән, мәдәният, мәктәпләрнең урта һәм өлкән сыйныфлары, югары уку йортлары.
"Татар телен күбрәк кеше өйрәнсен өчен аны гадиләштерергә кирәк" һәм "гадилек - ул примитивлык һәм юньле контент булдыра алмау" дигән капма-каршы позицияләр арасында була ала торган [вакытлы] компромисс.

Әлеге һомогеник диглоссиянең 1) мәгълүм телнең татар теленә басымын тәмам юк итмәсә дә, җиңеләйтә алачагында, 2) татар телен башка телләр тарафыннан фән һәм югары культура өлкәләреннән кысырыклап чыгаруын булдырмау өчен шартлар тудыра алачагында иманыбыз камил.

Мөтәрәккый татарча, революциягә кадәр Оренбург Мәхкәмә-и Шәргыясендә кулланылган ләһҗә шикелле үк, Идел, Урал һәм Себер төрки мөселманнарының гомум ләһҗәсе буларак каралган очракта, бүгенге татар телен генә түгел, бәлки башкорт, нугай һ.б. телләрне саклап калу һәм үстерү чарасы булып хезмәт итә алыр иде, дип уйлыйбыз.

https://t.me/iske_imla/541

جانیمداغی جیم ایکی دالینک‌غه فدا
آندین الفی تازه نهالینک‌غه فدا
نونی داغی عنبرین هلالینک‌غه فدا
قالغان ایکی نقطه ایکی خالینک‌غه فدا
( میر علیشیر نوایی )
العبد علی رضا العبّاسی غفر ذنوبه

"Җан"ымдагы "җим" ике далыңга фида,
Андын "әлиф"е тазә ниһалыңга фида,
"Нун"ы дагы ганбәрин һилалыңга фида,
Калган ике нокта ике халыңга фида.
(Мир Галишир Нәваи)
[Хаттат:] Галириза әл-Габбаси.

"Җан" сүзендәге "җим" хәрефе ике "дал" хәрефенә охшаган ике күкрәгеңә фида,
Андан "әлиф"е яшь үсентедәй зифа буеңа фида,
"Нун"ы дагын ганбәр кебек хуш исле, айдай йөзеңә фида,
Калган ике нокта* ике миңеңә** фида.

* Калган ике нокта - "җан" сүзендәге "җим" хәрефе астындагы бер нокта һәм "нун" хәрефе өстендәге бер нокта.
** Ике миңеңә - сөйгән ярның йөздәге кечкенә миң фарсы һәм төрки әдәбиятларында матурлык билгесе саналган.

چغاناق

#منابع
#چغتایچه
#نوائی

Казан университетының Татарстан тарихы кафедрасында укучы бер саха (якут) егете тг-каналында кайбер постларны татарча яза. Иске имла да белә. Афәрин, Тимур!

В копилку сословий дореволюционных татар:
"сословие мужиков" (мужик таифәсе) - очевидно, государственные крестьяне.

ملی املامز روحی قبله‌مز

Милли имламыз - рухи кыйбламыз

کتبهُ رَعْویل

Мечтаю (возможно, зря) о времени, когда на аналогичный вопрос о том, какие имеются сложности в изучении татарского языка, ответом будет "арабский и персидский".

Хотел рассказать о своей статье, посвященной такому интересному персонажу, как Абдурахман Шафиев. Он более известен в научной литературе как Шафи Алмас, глава созданной в годы Второй мировой войны организации военнопленных татар и башкир. Но в Германию Шафиев уехал только в конце 1920-х и потом несколько раз приезжал в СССР. В конце 1920-х – 1930-е гг. шли аресты среди татар Москвы, Казани и других городов. Связь с Шафиевым, в частности, выступала одним из основных пунктов обвинения в делах Хади Атласи, Газиза Губайдуллина, Баки Урманче, Галимзяна Шарафа и других людей, живших в разных городах Советского Союза. А Шафиев, между тем, спокойно приезжал в Москву, останавливался в одной из столичных гостиниц и благополучно возвращался в Берлин. Я попытался реконструировать биографию Шафиева в 1920–1930-е гг.

«Маньчжурский император знал чагатайский»: зачем тюркологу учить язык дипломатии от Цин до Моголов

"– Где появился чагатайский и какое отношение он имеет к татарам?
– Чагатайский – это книжный литературный язык, сформировавшийся в Центральной Азии, в основном на территории современного Узбекистана, в течение XV в. – времени политического, экономического и культурного подъема этого региона. Классический период развития чагатайского языка, по мнению ученых, пришелся на время жизни и творчества классиков тюркской литературы Алишера Навои и Бабура. Два этих государственных деятеля и литератора внесли огромный вклад в совершенствование чагатайского. Но языковую среду формировало много авторов. Среди них были и правители второй половины XV – первой половины XVI века: до наших дней дошли стихи Султан-Хусейна Байкара, ханов Мухаммеда Шейбани и Губайдуллы. Кстати, Бабур в своих мемуарах сообщает, что Мухаммед-Шейбани-хан находился в переписке с казанским ханом Мухаммед-Амином и даже отправил из Герата в Казань поэта и музыканта Шади.

Правитель и поэт Мухаммед-Шейбани-хан. Портрет работы Камаледдина Бехзада.

Очарование “золотого века” чагатайской литературы способствовало росту престижа чагатайского языка и написанных на нем произведений в исламском мире. Конечно, за пределами Центральной Азии – например, в Османской империи – он, как правило, оставался уделом узкого круга эстетов. С конца XV в. на Ближнем и Среднем Востоке существовала традиция составления чагатайско-османских и чагатайско-персидских словарей.

Что общего между языком Алишера Навои, дипломатией империи Цин и татарскими шакирдами, ехавшими в Бухару за знаниями? Чагатайский — классический тюркский язык, на котором писали правители от Самарканда до Дели, а читали от Казани до Стамбула. В интервью «Миллиард.Татар» с кандидатом исторических наук Ильясом Мустакимовым — о том, как этот «мёртвый» язык до сих пор влияет на татарский, почему османский не стал общетюркским и какие уроки из средневековой поэзии можно извлечь сегодня.