Tabriklayman, tez orada o‘zbek tilida uchta alifbo bo‘ladiSenat o‘zbek alifbosini o‘zgartirish haqidagi o‘sha qonunni
ma’qulladi. Qonun kuchga kirishi uchun uni prezident imzolashi kerak.
Men bu mavzuda avval ham
yozganman. O‘zgarishlarga qarshi ekanimning sababi Sh menga prinsipial ravishda yoqib, Ş yoqmasligida emas (garchi Şuxrat unchalik yaxshi ko‘rinmasa ham) yoki hozirgi alifboni ideal deb hisoblashimda ham emas.
Yana takrorlayman: men umuman tilshunos emasman, u yoki bu tovushni qaysi harf aniqroq ifodalashi haqida filologlar bilan bahslashadigan mutaxassisligim yo‘q.
Mening asosiy savolim boshqa:
bu islohotning jamiyat uchun narxi qancha? Millionlab odamlarning o‘zlari o‘rganib qolgan bir yozuv tizimidan boshqasiga o‘tishining narxi qancha?
O‘zbekiston 30 yildan ko‘proq vaqt oldin kirilldan lotin yozuviga o‘tishni boshlagan. Biz esa bu jarayonni haligacha yakunlamadik. Bugun Senatda ham bu holat amalda
tan olindi. Kirill yozuvi hanuz hujjat aylanishida qo‘llaniladi, axborot makonining sezilarli qismi ham shu yozuvda ishlaydi.
Ya’ni bizda hozirning o‘zida o‘zbek tilining ikkita yozuv olami mavjud. Badiiy va texnik adabiyotlarning, xorijiy adabiyot tarjimalarining, arxivlar va hujjatlarning ulkan qatlami kirill yozuvida yaratilgan. So‘nggi yillarda hozirgi lotin yozuvida ham xuddi shunday ulkan qatlam shakllandi.
Endi buning ustiga uchinchi variantni yaratmoqdamiz.«Atigi to‘rtta harf o‘zgaryapti», deb istagancha aytish mumkin. Ammo o‘qish uchun bu katta muammo. Ravon o‘qishni o‘rgangan odam har bir so‘zni harflab o‘qimaydi. Biz tanish so‘zlarni yaxlit, ularning grafik ko‘rinishi orqali taniymiz.
Ammo endi o‘qishdagi odatiy avtomatizmni qaytadan shakllantirishga to‘g‘ri keladi. Qo‘shimcha kognitiv yuklama paydo bo‘ladi: yangi yozilishni tanish, unga ko‘nikish, keyin esa u bilan eski matnlarning ulkan massivi o‘rtasida doimiy ravishda almashib turish kerak bo‘ladi.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi islohot sabab darsliklarga qo‘shimcha xarajat bo‘lmasligini aytmoqda. Ular shunchaki rejali yangilanish davomida yangi alifboga o‘tkaziladi: 1-sinf darsliklari har yili, 2-4-sinflarniki uch yilda bir marta, 5-11-sinflarniki esa besh yilda bir marta yangilanadi. Jarayonni 2031-yilgacha to‘liq yakunlashmoqchi.
Ammo Bektosh Xatamov bu holat bola ko‘zi bilan qanday ko‘rinishini juda yaxshi
tasvirlab berdi.
Birinchi sinfda u Sh va Ch ni o‘rgandi.
Ikkinchi sinfda eski darslik bo‘yicha o‘qishni davom ettirdi.
Uchinchi sinfga kelganda darslik aynan shu yili yangilandi – unda endi Ş va Ç bor.
To‘rtinchi sinf darsligining almashtirish muddati hali kelmagan – yana Sh va Ch.
Beshinchi sinfda yangi darslik – yana Ş va Ç.
Bosqichma-bosqich almashtirish modelining o‘zi bir maktabning ichida bir alifboning turli variantlaridagi darsliklardan bir vaqtning o‘zida foydalanilishiga imkon beradi. Shu bilan birga, rasmiylar qonun kuchga kirgach, imtihonlar yangi alifboda o‘tkazilishini aytmoqda.
Maktab bolaga bir standartni o‘rgatadi, ammo u o‘nlab yillar davomida to‘plangan bilimlardan foydalanishi uchun baribir eski alifboda ham o‘qishni o‘rganishiga to‘g‘ri keladi.
Xarajat deganda faqat darsliklarni yangilashni tushunmaslik kerak. O‘qituvchilarni qayta tayyorlash, seminarlar o‘tkazish, metodik qo‘llanmalar chiqarish, test va imtihon materiallarini qayta ishlab chiqish, elektron ta’lim tizimlarini o‘zgartirish kerak bo‘ladi. Klaviaturalar, dasturlar, ma’lumotlar bazalari, lug‘atlar.
Peshlavhalarni, gerbni va uning tasviri tushirilgan buyumlarni yangilash. Hujjat aylanishini qayta tashkil etish.
Bularning barchasi ham pul.
Bundan tashqari, darsliklarga ketadigan xarajatlardan ham kattaroq bo‘lishi mumkin bo‘lgan tranzaksion xarajatlar bor. O‘qituvchining qayta o‘qishga sarflagan vaqti, bolaning moslashishga sarflagan vaqti, moslashish davrida o‘qish tezligining pasayishi.
Xususiy biznesning ham xarajatlari bor – saytni qayta ishlash, peshlavhani almashtirish, dasturiy ta’minotni yangilash.
Bugun qonun kuchga kirganidan keyin barcha OAVni yagona tasdiqlangan alifboga o‘tishga
majbur qilish rejalashtirilayotgani ham aytildi. OAVning manfaatlari-chi? Faraz qilaylik, o‘zbek tilidagi bir nashr auditoriyasining sezilarli qismi kirill yozuvida o‘qishga o‘rganib qolgan. Endi nashr kirilldan voz kechishi kerakmi? Unda o‘quvchilarning bir qismi shunchaki uni o‘qimay qo‘yadi.
«Kirill / lotin / yangi lotin» o‘rtasida o‘tish tugmasini qoldirish kerakmi? Unda yana o‘sha uchta variantni olamiz.
Ya’ni hamma narsani birxillashtirishi kerak bo‘lgan islohot o‘tish davrida, aksincha, muhitni yanada ko‘proq parchalab yuboradi.2026-yilda faqat maktab darsliklarini yangilash uchun
budjetda qariyb 2 trln so‘m ko‘zda tutilgan. Holbuki, bizdagi muammo darsliklarda yangi harflar yetishmayotganida emas.
Har yili ayrim maktablarda bolalar o‘quv yili boshida zarur kitoblarni ololmagani haqida xabarlar chiqadi (mana,
so‘nggi videolar). Ayrim hollarda yanvargacha
elektron nusxalardan foydalanib, sahifalarni mustaqil ravishda printerdan chiqarishga to‘g‘ri kelgan.Darsliklarni chop etish sohasi monopollashgani sababli (ilgari ularni tender orqali bir nechta bosmaxona yetkazib bergan bo‘lsa, hozir bitta kompaniya nashr etadi) bolalar printerda chiqarilgan kitoblar bilan o‘qishga majbur bo‘lmoqda. Darsliklar esa maktablarning eng katta muammosi ham emas.
So‘nggi yillardagi tadqiqotlarga ko‘ra,
maktablarda normal hojatxonalar, sport zallari, oshxonalar, kompyuterlar yetishmaydi. So‘nggi yillarda maktablar kamroq qurilmoqda (statistikani keyinroq alohida ko‘rib chiqaman), shu sabab ko‘plab bolalar hamon bir necha smenada o‘qishga majbur.
Mana,
bugunning o‘zida millionlab bolalarning sog‘lig‘i, qulayligi va ta’lim sifatiga ta’sir qilayotgan muammolar ro‘yxati. Biz (aniqrog’i tepadagilar) esa harflar bilan shug‘ullanishga qaror qildik.
Men haligacha eng muhim savolga normal javob ko‘rmadim:
bu qaror qaysi tadqiqot asosida qabul qilindi? Bizga o‘zgarishlar ustida qariyb o‘n yil ishlangani va ilmiy tadqiqotlar hisobga olingani aytilmoqda.
Yaxshi. Ular qayerda? Hech bo‘lmasa bir nechta maktabda o‘tkazilgan
tajriba qayerda? Bir guruhi hozirgi lotinda, ikkinchi guruhi yangi lotinda o‘qigan bolalar bilan o‘tkazilgan sinov qayerda? O‘qish tezligi bo‘yicha o‘lchovlar qayerda? O‘qilgan matnni tushunish darajasi-chi? Turli yoshdagi bolalarga moslashish uchun qancha vaqt kerak bo‘lgani o‘lchandimi? O‘tish kattalarga qanday ta’sir qiladi? Biznes uchun o‘tishning narxi qancha? Soliq to‘lovchilar uchun-chi?
Qonun qabul qilinishidan oldin jamiyatga bularning birortasi taqdim etilganini ko‘rmadim. Faqat bosqichma-bosqich o‘tish va klaviaturada yozish noqulayligi haqida eshityapman.
Bundan tashqari, qonun loyihasining o‘zi ham to‘laqonli ommaviy jamoatchilik muhokamasidan o‘tmadi. Ovoz berishdan oldin katta ochiq munozara, ishlab chiquvchilar shu savollarga javob beradigan matbuot anjumani ham bo‘lmadi.
Holbuki, bu qaror mamlakatdagi deyarli har bir insonga va kelajakdagi bir necha avlodga taalluqli.
Men avval qaror tepada qabul qilinib, keyin aholiga nega u to‘g‘ri ekani va nega baribir bir kun kelib hamma unga ko‘nikishi tushuntiriladigan yondashuvga qarshiman. So‘nggi paytlarda deyarli barcha qarorlar aynan shunday qabul qilinmoqda.
Biz 30 yildan ko‘proq vaqt davomida bir alifbodan boshqasiga o‘tishni yakunlay olmadik.
Endi esa uni tugatish o‘rniga bu jarayonni «nollashtirib», hammasini boshidan boshlashga qaror qildik.@latipovuzb 
