📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۵۶


تبیین، سیاق علمی و دیدگاه کوهن

دیدگاه خود را با موضع نامتعارف دیگری در این حوزه یعنی با موضع باس وان فراسن مقایسه می‌کنم. ون فراسن انکار می‌کند، چنان که من انکار می‌کنم، که تبیین گونه‌ای رابطه‌ی خاص و یگانه است که میان همه‌ی علوم مشترک است. او تقریری پراگماتیستی از تبیین به دست داده است که در آن تقریر چیزی که آن را تبیین به شمار می‌آوریم مطابق زمینه‌ی مربوط فرق می‌کند ولی این تقریر پراگماتیستی با دیدگاه من تفاوت بسیار دارد. ون فراسن می‌خواهد انکار کند که تبیین اساساً چیزی مربوط به درون علم است یا امری درونی علم است؛ او نمی‌پذیرد که استدلال علمی شامل ارزیابی نیروی تبیینی نظریه‌ها نیز می‌شود. به جای این ون فراسن عقیده دارد کاری که دانشمندان در تبیین انجام می‌دهند این است که نظریه‌های علمی را برمی‌گزینند و برای پاسخ دادن به مسأله‌هایی که در بیرون از زمینه‌ی بحث علمی قرار دارند به کار می‌برند. برخلاف ون فراسن، دیدگاهی که من از آن دفاع می‌کنم دیدگاهی است که در آن تبیین سراسر امری درون علمی و بسته به سیاق است ولی این درونی بودن و بسته به سیاق بودن به شیوه‌های گوناگون رخ می‌نماید. ارزیابی اینکه در علوم چه چیزهایی پدیده‌ها را تبیین می‌کنند بخشی بسیار دارای اهمیت از استدلال علمی است ولی رشته‌های علمی گوناگون می‌توانند مفهوم‌ها و معیارهای تبیینی‌ای را به کار برند که تا اندازه‌ای با یکدیگر متفاوت‌اند.

کوهن سال‌ها پیش به سود دیدگاهی از این دست استدلال کرده بود. او ادعا کرد که نظریه‌های گوناگون یا به تعبیر او پارادایم‌ها (Paradigms) می‌توانند معیارهای خاص خود را برای آنچه تبیین خوب شمرده می‌شود به همراه آورند. هم‌چنین او استدلال می‌کرد که حتی معیارهای مربوط به اینکه آیا نسبتی «علی» شمرده می‌شود یا نه نیز به پارادایم‌ها وابسته‌اند. مفهوم تبیین و مفهوم علیت دست‌کم تا اندازه‌ای تابع رشته‌های علمی گوناگون و دوره‌های تاریخی گوناگون هستند.

برای تأیید این ادعا کوهن بر روی نظریه‌ی جاذبه‌ی نیوتون تأکید کرد. فرض کنید طرز تلقی نیوتون از جاذبه هیچ مکانیسم شهودی‌ای به دست نمی‌داد و تنها نمودار نسبتی ریاضی بود. آیا در این صورت نظریه‌ی جاذبه‌ی او باز هم سقوط اجسام را تبیین می‌کند؟ پاره‌ای به این پرسش پاسخ منفی دادند ولی مرور زمان نشان داد که یکی از مؤلفه‌های نیوتونیسم این است که قانون‌های ریاضی اگر درست صورت‌بندی شده باشند می‌توانند هم‌چون تبیین به شمار روند. دیدگاه کوهن دایر بر این است که مفهوم تبیین پابه‌پای تغییر و تحول اندیشه‌های ما درباره‌ی علم و کیهان تغییر می‌کند و دگرگونی می‌پذیرد.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha