📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۵۵


علیت و یکپارچه‌سازی در نظریه‌های تبیین

نظریه‌ی قانون فراگیر (Covering Law Theory) آشکارا شرحی جامع و شامل از مفهوم تبیین (Explanation) در علم به دست نمی‌دهد ولی خطاست از اینجا نتیجه‌گیری کنیم هیچ تبیینی آن صورتی را که نظریه‌ی قانون فراگیر توصیف می‌کند ندارد. تبیین‌هایی وجود دارند که دست‌کم شبیه به چیزی هستند که همپل در نظر داشت. خطا هنگامی پدیدار می‌شود که ما مدل همپل را بر همه‌ی موردها اطلاق کنیم.

عقیده‌ی من بر این است که دیدگاه کوهن در این مورد درست بود. البته خاطر نشان می‌کنم که این دیدگاه پیشنهادی نمی‌بایست به این اندیشه‌ی تندروانه بینجامد که هر چیزی را می‌توان تبیین به شمار آورد. سنت‌های علمی عموماً دلیل‌های خوبی برای تلقی خود از مفهوم تبیین به دست می‌دهند. دیدگاه‌های تبیینی برای نمونه وابسته به دیدگاه‌هایی هستند درباره‌ی اینکه جهان (World) حاوی چه چیزهایی است. پاره‌ای تصورهای ممکن از تبیین یافت می‌شوند که در بردارنده‌ی خطاهای واقعی یا خطاهای مربوط به امور واقع‌اند. نمونه‌ی ساده‌ی این امر آن است که فرض کنید کسی ادعا کند تبیین خوب تبیینی است که همواره مبتنی بر اراده‌ی خدا باشد. حال اگر معلوم شود که خدایی وجود ندارد آنگاه این تصور از تبیین اشتباه است چرا که متضمن خطای واقعی یا خطای مربوط به امور واقع است. پاره‌ای فیلسوفان می‌توانند همین استدلال را درباره‌ی دیدگاه‌های تبیینی‌ای به کار برند که مفهوم علیت (Causality) را به کار می‌برند. آنان می‌توانند استدلال کنند که اندیشه‌ی سنتی رابطه‌ی علی گونه‌ای ما بعد طبیعت اشتباه است ولی بسیاری تلقی‌های ممکن از مفهوم تبیین یافت می‌شوند که نمی‌توان آن‌ها را با اتکا به خطاهای مربوط به امور واقع به کناری نهاد.

در اینجا توجه به کاربرد واقعی اصطلاح تبیین در علم بسیار حایز اهمیت است. اصطلاح «تبیین» کاربردهای گوناگون دارد. در پاره‌ای رشته‌ها معنا‌های فنی‌ای از اصطلاح تبیین وجود دارد. حتی اندازه‌گیری‌های ریاضی میزان تغییر را یک عامل معین تبیین می‌کند. در رشته‌های دیگر هیچ هم‌چو معیار فنی‌ای به کار نمی‌رود. واژه‌ی تبیین کم و بیش هم‌چنین کاربرد خطابی نیز دارد. کسی ممکن است بگوید «نظریه‌ی شما با این نتیجه تطبیق می‌کند ولی واقعاً آن را تبیین نمی‌کند». معنای این عبارت می‌تواند این باشد که نظریه‌ی شما تنها می‌تواند به شیوه‌ای در استنتاج این نتیجه به کار رود که نامعمول به نظر می‌رسد. اغلب در مواردی از این دست به نظر می‌رسد یکپارچه‌سازی (Unification) اهمیت دارد و دست اندر کار است. در جاهای دیگر واژه‌ی «تبیین» در علم به شیوه‌ای بسیار محتاطانه‌تر به کار می‌رود. بر طبق واقع‌گرایی علمی (Scientific Realism) هدف بخش عمده‌ای از علم توصیف اموری است که در جهان روی می‌دهد یا به عبارت دیگر توصیف اینکه جهان چگونه کار می‌کند. فتوسنتز (Photosynthesis) چگونه کار می‌کند؟ همانندسازی دی‌ان‌ای (Replication of DNA) چگونه کار می‌کند؟ اغلب توصیف پدیده‌هایی از این دست را تبیین آن پدیده‌ها می‌نامند ولی این امر به معنای آن نیست که در این توصیف‌ها چیز دیگری بیش از توصیف سازوکارها و فراروندها روی می‌دهد.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha