📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۵۳


نظریه‌ی تبیینی قانون فراگیر

فیلسوفان تجربه‌گرا (Empiricists) گاهی به این اندیشه که علم چیزها را توضیح می‌دهد بدگمان بوده‌اند. پوزیتیویسم منطقی (Logical Positivism) نمونه‌ای از این بدگمانی است. اندیشه‌ی تبیین در نظر پوزیتیویستان منطقی گاهی تداعی اندیشه‌ی کسب بصیرتی ژرف درباره‌ی جهان بود، اندیشه‌ای که آنان سر و کاری با آن نداشتند. ولی پوزیتیویستان منطقی و تجربه‌گرایان منطقی میان این اندیشه که علم می‌تواند امور را تبیین کند و اندیشه‌های خود جمع کردند. آنان تبیین را به شیوه‌ای محتاطانه چنان تفسیر کردند که با تصویر تجربه‌گرایانه‌ی آنان سازوار بیفتد. حاصل این امر نظریه‌ی تبیینی قانون فراگیر (Covering Law Theory of Explanation) بود. نظریه‌ی قانون فراگیر نظریه‌ی فلسفی غالب درباره‌ی تبیین در بخش عمده‌ی سده‌ی بیستم بود. این دیدگاه امروزه دیگر باب نیست ولی بررسی ظهور و سقوط آن آموزنده است.

نظریه‌ی تبیینی قانون فراگیر را کارل همپل و پال آپنهایم در مقاله‌ای در سال ۱۹۴۸ به تفصیل پرورش دادند و پس از آن این مقاله کانون توجه فیلسوفان تجربه‌گرای منطقی بود. بگذارید کار خود را با توضیح چند اصطلاح آغاز کنیم. هنگامی که درباره‌ی اینکه تبیین چگونه کار می‌کند سخن می‌گوییم، تبیین‌خواه (Explanandum) هر آن چیزی است که خواهان تبیین است یا بناست آن را تبیین کنند. تبیین‌کننده (Explanans) آن چیزی است که عمل تبیین را انجام می‌دهد. اگر بپرسیم «چرا X؟» آنگاه X تبیین‌خواه است. اگر پاسخ دهیم «برای اینکه Y»، آنگاه Y تبیین‌کننده است.

اندیشه‌های بنیادی نظریه‌ی قانون فراگیر روشن و سرراست‌اند. در تبیین هر چیزی آنچه بیش از همه اهمیت دارد عبارت است از بازنمودن این امر که آن چیز در استدلال منطقی چگونه استنتاج می‌شود. تبیین‌خواه نتیجه‌ی این استدلال منطقی است و مقدمه‌ها تبیین‌کننده‌اند. تبیین خوب پیش از هر چیز می‌بایست استدلال منطقی خوبی باشد ولی علاوه بر این مقدمه‌ها نیز می‌بایست حاوی بیان دست‌کم یک قانون طبیعی (Natural Law) باشند. این قانون می‌باید سهم عمده‌ای در استدلال داشته باشد و نمی‌باید هم‌چون وصله‌ی ناجوری باشد که بی‌تأمل و تفکر علاوه شده باشد. البته برای آنکه تبیینی به معنای واقعی کلمه تبیین خوبی باشد، مقدمه‌های آن نیز می‌بایست صادق باشند. ولی نخستین کاری که در اینجا مطرح است توضیح این مطلب است که چه نوع گزاره‌هایی اگر این گزاره‌ها صادق باشند تبیین خوبی از پدیده‌ها به دست ما خواهند داد.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha