📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۴۹


رسایی تجربی و مرز مشاهده‌پذیرها در فلسفه‌ی ون فراسن

ون فراسن پیشنهاد می‌کند ما همگی می‌بایست این سؤال را از خود بپرسیم که آیا نظریه‌ها به درستی و دقت بخش‌های مشاهده‌پذیر (Observable) جهان را توصیف می‌کنند یا نه. نظریه‌هایی که این هدف را برمی‌آورند از لحاظ تجربی رسا و بسنده (Empirically Adequate) هستند. نظریه‌ای که از لحاظ تجربی رسا و بسنده باشد هم‌چنین ممکن است ساختار پنهان واقعیت را توصیف کند ولی اینکه آیا می‌تواند از عهده‌ی چنین کاری برآید یا نه مسأله‌ای است که برای علم اهمیت ندارد. در نظر ون فراسن هنگامی که نظریه‌ای از بوته‌ی آزمون‌های گوناگون سربلند بیرون می‌آید و به ثبوت می‌رسد موضع درست در برابر آن نظریه این است که آن را به یک معنای خاص بپذیریم. پذیرفتن نظریه به این معناست که: (۱) باور کنیم نظریه به طور موقت از لحاظ تجربی رسا و بسنده است و (۲) آن که هنگام اندیشیدن درباره‌ی مسأله‌های دیگر و تلاش برای گسترش و پالایش نظریه مفهوم‌هایی را به کار بندیم که آن نظریه به دست می‌دهد.

برای آنکه نظریه‌ای رسا و بسنده باشد می‌بایست همه‌ی پدیده‌های مشاهده‌پذیری را که در قلمرو آن قرار دارد و هم‌چنین پدیده‌هایی را که هنوز درباره‌ی آن‌ها پژوهش نکرده‌ایم توصیف کند. ون فراسن می‌خواهد تصدیق کند دانشمندان به آنجا می‌رسند که در درون نظریه‌های خود زندگی می‌کنند. آنان هنگامی که درباره‌ی پدیده‌های جدید پژوهش می‌کنند از جهان‌بینی‌ای که نظریه به آنان می‌دهد بهره می‌برند. پاره‌ای از مفسران تلاش می‌کنند تفسیرهایی از ابزارانگاری به دست دهند که این امر واقع را معنادار و معقول کند ولی ون فراسن عقیده دارد که دانشمندان می‌توانند در درون نظریه‌ای زندگی کنند و به یک معنا جهان را در پرتو آن نظریه مشاهده کنند حال آن که همچنان درباره‌ی اینکه آن نظریه صادق است یا نه «نمی‌دانم‌کیش» باشند.

واقع‌گرایان استدلال می‌کنند که در اینجا مرزی قاطع وجود ندارد بلکه پیوستاری از چیزهای مشاهده‌پذیر تا چیزهای مشاهده‌ناپذیر (Unobservable) وجود دارد. پاره‌ای چیزها را می‌توان با چشم نامسلح مشاهده کرد مثلاً درخت‌ها را ولی پاره‌ای چیزهای دیگر هم‌چون کوچک‌ترین ذره‌های جهان درون‌اتمی مشاهده‌ناپذیرند و حضور آن‌ها تنها از راه اثرهایی که بر روی رفتار اشیای مشهود می‌گذارند برای ما معلوم می‌شود. ولی میان این نمونه‌های واضح نمونه‌های مبهم بسیاری نیز یافت می‌شوند. هنگامی که با چشم مسلح مثلاً با تلسکوپ چیزی را می‌بینید آیا مشاهده‌ای انجام می‌دهید؟ با تلسکوپ نوری چه طور؟ درباره‌ی مشاهده از راه دستگاه پرتو ایکس چه طور؟ درباره‌ی مشاهده‌ی اسکن ام‌آرآی چه طور؟ درباره‌ی میکروسکوپ الکترونی چه طور؟ واقع‌گرایان گمان می‌کنند تمایز میان مشاهده‌پذیر و مشاهده‌ناپذیر تمایز مبهمی است و نمی‌توان در نتیجه‌گیری‌های کلی‌ای درباره‌ی اینکه علم چه چیزی را قصد دارد بازنمایی کند بر آن اتکا کرد.

ون فراسن می‌پذیرد که تمایز میان مشاهده‌پذیر و مشاهده‌ناپذیر مبهم است و می‌پذیرد که هیچ چیز ناروایی درباره‌ی چیزهای مشاهده‌ناپذیر وجود ندارد. او هم‌چنین می‌پذیرد که مرز میان مشاهده‌پذیر و مشاهده‌ناپذیر را خود علم برای ما تعیین می‌کند. با این همه وی استدلال می‌کند که علم تنها با رسایی و بسندگی تجربی (Empirical Adequacy) یعنی با اظهار ادعاهایی درباره‌ی بخش مشاهده‌پذیر جهان سر و کار دارد.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha