📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۴۸


باس ون فراسن و چالش تجربه‌گرایی برساختی

واپسین اعتراض به واقع‌گرایی علمی (Scientific Realism) صورتی میانه‌روتر و محتاطانه‌تر از دیگر اعتراض‌ها دارد، یعنی اعتراضی که از اندیشه‌های باس ون فراسن برمی‌خیزد. اندیشه‌های ون فراسن از سنت تجربه‌گرایی (Empiricism) آب می‌خورند ولی برپایه‌ی نظریه‌ی زبان‌شناختی یا روان‌شناختی استوار نیستند. به جای این ون فراسن برپایه‌ی هدف‌های خاص علم با واقع‌گرایی رویاروی می‌شود. بنابراین پادواقع‌گرایی (Anti-Realism) او عبارت است از رد آشکار آن نوع واقع‌گرایی علمی‌ای که این کتاب از آن دفاع می‌کند.

در بحث‌های مربوط به واقع‌گرایی اصطلاح ابزارانگاری (Instrumentalism) را برای اشاره به مجموعه‌ای از دیدگاه‌های پادواقع‌گرایانه به کار می‌برند. گاهی این اصطلاح را به شیوه‌ای به کار می‌برند که به گمان من مناسب‌تر است. بر طبق ابزارانگاری در این معنای اخیر ما می‌بایست نظریه‌های علمی را هم‌چون ابزارها یا وسیله‌های کمکی‌ای بینگاریم که هنگام وارسی و بررسی تجربه به ما یاری می‌رسانند. به جای گفتن اینکه توصیف جهان واقع (Real World) امری محال است، ابزارانگاران تأکید می‌کنند که نباید بر سر اینکه آیا نظریه‌ها توصیف صادقی از جهان به دست می‌دهند یا اینکه آیا الکترون‌ها واقعاً در حاق واقع وجود دارند نگران بود. اگر نظریه‌ای ما را قادر سازد پیش‌بینی‌های درستی به دست دهیم دیگر چه چیزی را می‌توان مطالبه کرد؟ هنگامی که نظریه‌ای پاسخ‌های درستی درباره‌ی چیزهایی که مشاهده می‌کنیم به دست می‌دهد شاید گاهی این سؤال را از خود بپرسیم که آیا این پاسخ‌های درست از تطابق عمیق‌تر آن نظریه با جهان برمی‌آیند یا نه. ما هرگز نمی‌توانیم امیدوار باشیم که پاسخ این مسأله را بدانیم ولی اگر چنین است پس این مسأله چه ربطی به علم دارد؟ بسیاری از دانشمندان به ویژه در فیزیک دیدگاه‌های ابزارانگارانه اظهار داشته‌اند. این عقیده که ما باید مسأله‌های راجع به حاق واقعیت هستندگان نظری را نادیده بینگاریم چرا که این مسأله‌ها هیچ‌گونه ربط عملی‌ای با علم ندارند هم‌چنین با یکی از جریان‌های سنت پراگماتیستی پیوند دارد.

ون فراسن گزارشی مبسوط و تفصیل‌داده‌شده از دیدگاه بالا به دست داده است. ون فراسن اصطلاح «ابزارانگاری» را برای بیان موضع خود به کار نمی‌برد. به جای این او دیدگاه خود را تجربه‌گرایی برساختی (Constructive Empiricism) می‌نامد. واژه‌ی «برساختی» چنان به دست افراد متعدد و در معانی متفاوت به کار برده شده است که اغلب به نظر می‌رسد هیچ‌گونه معنایی ندارد. دیدگاه ون فراسن را گونه‌ای ره‌یافت ابزارانگارانه به شمار می‌آورم ولی به نظرم این مسأله که سرانجام چه نامی باید به دیدگاه ون فراسن داد اهمیت چندانی ندارد.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha