📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۴۷


نقد پوزیتیویسم و بازاندیشی در واقع‌گرایی

دیدگاه بد می‌گوید واقعیت اندیشه‌ی ما را با کوبیدن مهر خود بر ذهن منفعل ما تعیین و تحدید می‌کند؛ واقعیت با نیروی قهری بی‌میانجی بر باور علمی تأثیر می‌گذارد. این تصویری است که باید به هر بهایی که می‌شود از آن پرهیز کرد. «دیدگاه بد» تنها کاذب نیست بلکه حتی از لحاظ سیاسی هم زیان‌بار است زیرا تصویری منفعل و خنثا از اندیشه‌ی بشری به دست می‌دهد. جامعه‌شناسان علم بسیاری از نظریه‌های سنتی فلسفی را هر چند نه به صورت آشکار وابسته به این دیدگاه بدنام برمی‌شمارند. این امر یکی از سرچشمه‌های انتقاد از پوزیتیویسم منطقی (Logical Positivism) به مثابه‌ی دیدگاه ارتجاعی‌ای است که به حکومت‌های استبدادی مدد می‌رساند.

واقع‌گرایان گاهی ادعا می‌کنند که روی هم رفته از کامیابی نظریه‌های علمی می‌توان بر صدق آن‌ها استدلال کرد. گاهی استدلال می‌کنند که واقع‌گرایی تنها فلسفه‌ی علمی است که کامیابی نظریه‌های علمی را هم‌چون معجزه جلوه نمی‌دهد. ولی این نحو استدلال در دفاع از واقع‌گرایی چندان مؤثر واقع نشده است. تردیدی نیست که جهان واقع (Real World) در کامیابی و ناکامی نظریه‌ها نقش دارد. نظریه‌ها تا اندازه‌ای به سبب روابط خود با جهانی که در آن به کار می‌روند و در آن راستی و درستی آن‌ها سنجیده می‌شود می‌توانند خوب یا بد، کامیاب یا ناکام، از کار در آیند. ولی راه‌های گوناگون بسیاری یافت می‌شوند که می‌توانند به ویژه در کوتاه‌مدت یا میان‌مدت رابطه‌ای موفق میان نظریه و واقعیت برقرار کنند. بازنمایی دقیق جهان تنها راه نیست. نظریه‌ها می‌توانند حاوی خطاهایی باشند که یکدیگر را خنثی می‌کنند. وانگهی نظریه‌ها می‌توانند موفق باشند حتی اگر درباره‌ی بسیاری از چیزهایی که ادعا می‌کنند اشتباه کنند، به شرط آنکه در محل‌های مهم ساختار درستی داشته باشند. نمونه‌ای ساده که لادن آن را به کار می‌برد: سعدی کارنو گمان می‌کرد که گرما سیال است ولی علی‌رغم این پاره‌ای اندیشه‌های بنیادین ترمودینامیک را به درستی کشف کرد. جریان چیزهای سیال بسیار شبیه به الگوهای موجود در انتقال انرژی جنبشی میان مولکول‌ها بود که او به اشتباه گمان می‌کرد اهمیت چندانی ندارد. بنابراین واقع‌گرایان باید از این اندیشه که کامیابی در علم سرراست یا آشکارا بر صدق نظریه‌ها دلالت می‌کند دست بردارند.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha