📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۳۹


علم هم‌چون داروین: نگاهی تکاملی به علم

تجربه‌گرایی سنتی ساختار اجتماعی علم را نادیده می‌گرفت؛ فلسفه‌ی طبیعت‌گرایانه (Naturalism) تلاش می‌کند که از این اشتباه پرهیز کند. آنچه برای جنرال موتورز خوب است همیشه برای قاطبه‌ی مردم خوب نیست ولی هرگاه علم به درستی دریافته شود معلوم می‌شود که آنچه برای آن دانشمند خاص خوب است روی هم رفته برای علم هم خوب است.

دیوید هال، علم هم‌چون فراروند
کتاب مبسوط دیوید هال علم هم‌چون فراروند (۱۹۸۸) حاصل دهه‌هایی است که هال در آن به مشاهده و تعامل با زیست‌شناسان به‌ویژه گروهی از زیست‌شناسان گذرانده است که بر روی علم رده‌بندی (systematics) یا طبقه‌بندی موجودات زنده مطالعه می‌کردند. دانشمندان هم‌چون بسیاری دیگر از مردم مشتاق شناخت جهان‌اند. افراد دانشمند وارد ساختار اجتماعی‌ای می‌شوند که این اشتیاق را به کار می‌اندازد و این کار را از راه آزمون تجربی انجام می‌دهد تا بدین جا چیز زیادی دستگیر ما نمی‌شود ولی پس از این هال استدلال می‌کند که آنچه علم را ممتاز می‌کند رابطه‌ی مطلوب عجیبی است که میان انگیزه‌ها و هدف‌های فرد دانشمند از یک سو و انگیزه‌ها و هدف‌های علم هم‌چون کل از سوی دیگر برقرار است.

هال استدلال می‌کند انگیزه‌ی حرفه‌ای عمده برای افراد دانشمند میل به قدردانی (Recognition) است و آن نوع قدردانی‌ای که بیش از همه مناسب است عبارت است از به کاربردن. دانشمندان دوست دارند که دیگر دانشمندان نتایج کار آنان را به کار برند و هنگامی که کار آنان را به کار می‌برند آن را تحسین کنند. هال آشکارا به مرتن نزدیک می‌شود. مرتن استدلال می‌کرد که پاداش واقعی در علم همان تقدیر (Acknowledgment) است. هال بر میل افراد دانشمند به کاربرد اندیشه‌های خود به دست دیگر دانشمندان تأکید می‌کند؛ مرتن تأکید می‌کند که دانشمندان میل دارند در دستیابی به اندیشه‌ای خاص نخستین فرد شناخته شوند. در دیدگاه هال اگر اندیشه‌ی دانشمندی را دانشمندان دیگر به علت آنکه بسیار مناسب است به کار برند حتی اگر آن اندیشه برای نخستین بار نیز مطرح نشده باشد همین کاربرد آن خود پاداشی واقعی به شمار می‌رود.

بر طبق دیدگاه هال چیزی که جنبه‌های مشخصه‌ی علم را می‌سازد، همان نظام پاداش (Reward System) است که در زمینه‌ای خاص عمل می‌کند. هر دانشمند زن یا مردی اندیشه‌ها و روش‌های حوزه‌ی کاری خود را از دانشمندان پیشین به ارث می‌برد. البته هر فرد دانشمندی می‌تواند رشته‌ی علمی خود را متکامل‌تر کند ولی حتی این کار تکاملی نیز در زمینه‌ای که از گذشتگان به ارث رسیده بالیدن می‌گیرد. افراد دانشمند نمی‌توانند کار شایان ملاحظه‌ای به انجام رسانند مگر آنکه به میدان همکاری و اعتماد به یکدیگر وارد شوند. شما نمی‌توانید بی‌آنکه از کار دیگران بهره ببرید از پیش خود خدمتی به علم بکنید و برای بهره بردن از کار دیگران به شیوه‌ای که پشتوانه‌ای برای کار شما فراهم کند ناچارید منبع ارائه دهید و به کار دیگران استناد کنید. بنابراین میل به انجام دادن کاری که دیگران به کارش ببرند خود مستلزم کاربردن و استناد کردن به کارهای دیگران است.

توصیف‌های سنتی از علم اغلب بر روی تکرارپذیری نتایج (Reproducibility) تأکید می‌کنند. نتیجه‌ای که به نظر می‌رسد تنها یک آزمایشگاه می‌تواند آن را تولید کند نتیجه‌ی شایان اعتمادی نیست ولی چنان که هال تأکید می‌کند هیچ کس آن قدر وقت ندارد که این تکرار و بازبینی را تمام و کمال به انجام رساند. این بازبینی و وارسی دوباره‌ی نتایج از این رو است که دانشمندان میل دارند محصول کارشان را دیگران به کار ببرند. برای آنکه حاصل کار شما را دیگران در آینده به کار زنند چاره‌ای ندارید جز آنکه مطمئن شوید کاری که بر آن اتکا می‌کنید می‌تواند مورد اعتماد باشد.

هال تلاش می‌کند دگرگونی علمی را هم‌چون فراروندی تکاملی (Evolutionary) به معنایی که از زیست‌شناسی مشتق می‌شود توصیف کند. علم طی فراروند تغییر و انتخاب دگرگون می‌شود درست همان‌گونه که جمعیت‌های زیستی طی این فراروندها دگرگون می‌شوند. اندیشه‌های منفرد در علم کم و بیش به همان شیوه‌ای تکرار می‌شوند که ژن‌ها تکرار می‌گردند. میزان متفاوت تکرار اندیشه‌ها تابع میزان ظهور و بروز آن اندیشه‌ها در اذهان و رسانه‌های گروهی کتاب‌ها، نشریه‌ها، کامپیوترهای جامعه‌ی علمی است. دگرگونی علمی فراروندی است که در آن پاره‌ای اندیشه‌ها با پاره‌ای دیگر در تنازع برای تکرار شدن و به کار رفتن رقابت می‌کنند.
اگرچه تشبیه علم به نظریه‌ی تکامل داروین چیزی است که افراد هم‌چنان به آن توسل می‌جویند ولی بصیرت‌هایی که از راه این تشبیه به دست آمده‌اند چندان بصیرت‌های تازه‌ای نبوده‌اند.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha