سه دیدگاه کلیدی درباره‌ی چیستی علم

پرسش‌های کلی‌ای درباره‌ی اینکه علم (Science) چگونه کار می‌کند یافت می‌شوند. سه پاسخ متفاوت به این دست پرسش‌ها فراهم می‌کنم. این اندیشه‌ها را می‌توان هم‌چون رقیب یکدیگر نگریست؛ همچنین می‌توان آنها را هم‌چون نقطه‌های آغاز بدیل یا راه‌های ورود به این مسأله نگریست، ولی این اندیشه‌ها را می‌توان به جای آن هم‌چون پاره‌هایی از یک پاسخ یگانه‌ی پیچیده‌تر انگاشت.

نخستین اندیشه، تجربه‌گرایی (Empiricism) است. تجربه‌گرایی می‌گوید تنها سرچشمه‌ی شناخت واقعی (True Knowledge) درباره‌ی جهان همانا تجربه است. تجربه‌گرایی به این معنا دیدگاهی است درباره‌ی اینکه نه تنها شناخت علمی، که هر گونه شناختی از کجا ناشی می‌شود. فیلسوفان سنت تجربه‌گرایی روی هم رفته متمایل بوده‌اند که علم را به شیوه‌ای کلی دریافت کنند و متمایل بوده‌اند که در فلسفه‌ی علم مسأله‌ها را در پرتو یک نظریه‌ی کلی فکر و شناخت بنگرند. علم در این سنت هم‌چون بهترین نمود توانایی ما در پژوهش درباره‌ی جهان و شناخت آن نگریسته می‌شود.

تجربه‌گرایی و علم: تفکر و پژوهش علمی همان استخوان‌بندی‌ای را دارد که تفکر و پژوهش عادی دارد. در هر مورد، تنها سرچشمه‌ی شناخت واقعی درباره‌ی جهان همانا تجربه است. ولی علم به معنایی خاص کامیاب است، زیرا علم سامان‌مند، دستگاه‌مند و به‌ویژه در برابر تجربه پاسخگوست.

دومین دیدگاه را می‌توان با نقل قولی از گالیله معرفی کرد: «فلسفه در این کتاب کلان، یعنی کتاب کیهان نوشته شده است... این کتاب به زبان ریاضیات نوشته شده است و حروف آن عبارتند از سه‌گوشه‌ها، دایره‌ها و دیگر شکل‌های هندسی‌ای که بدون آنها آدمیزاده ممکن نیست حتی تک‌واژه‌ای از این کتاب را بداند و دریابد.» آنچه علم را از دیگر انواع پژوهش متفاوت و به‌ویژه کامیاب می‌کند، تلاش آن برای دریافت جهان طبیعی با کاربست ابزارهای ریاضی است.

سومین دیدگاه جدیدتر است. شاید جنبه‌های مشخصه‌ی منحصربه‌فرد علم تنها هنگامی مشهود شوند که ما به جامعه‌های علمی (Scientific Communities) نگاهی بیفکنیم. آنچه علم را از دیگر انواع پژوهش متمایز و به‌ویژه کامیاب می‌سازد، ساختار اجتماعی (Social Structure) منحصربه‌فرد آن است. استیوان شیپین استدلال می‌کند که تجربه‌گرایی متعارف اغلب در این توهم به سر می‌برد که هر فرد می‌تواند از لحاظ مشاهدتی فرضیه‌های خود را بیازماید. کمابیش هر قدمی که دانشمند به پیش برمی‌دارد، وابسته به شبکه‌ی پیچیده‌ای از همکاری‌ها و اعتمادهاست. اگر هر فردی پافشاری می‌کرد که هر چیزی را خود آزمون کند، آنگاه علم هرگز نمی‌توانست از ابتدایی‌ترین اندیشه‌ها پا فراتر نهد. همکاری و دست‌آوردهایی که نسل به نسل منتقل شده، برای علم اساسی و ضروری‌اند.

بنابراین، اعتماد و همکاری برای علم ضروری‌اند. شیپین استدلال می‌کند که آنچه در انقلاب علمی روی داد، مربوط به پرورش شیوه‌های نوین تنظیم و تنسیق و ترتیب کارهای گروهی افراد در فعالیت‌های پژوهشی بود. نظریه‌ی خوب درباره‌ی سازمان اجتماعی علم، نظریه‌ی علم بهتری خواهد بود تا خیال‌بافی‌های تجربه‌گرایانه.
این سه اندیشه گاهی جدای از دو اندیشه‌ی دیگر هم‌چون نقطه‌ی آغاز فهم علم پنداشته شده است. ولی شایسته‌تر این است که اندیشه‌های بالا قطعه‌هایی از یک پاسخ کامل‌تر نگریسته شوند. تجربه‌گرایی و ساختار اجتماعی به‌ویژه دارای اهمیت‌اند.


📓 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍ پیتر گادفری-اسمیت
®️ نواب مقربی

🆔 @Chekide_ha