مرور Crowley و همکاران در سال ۲۰۲۴، مطالعات انسانی و حیوانی مربوط به استرس و الکل در طول زندگی و ارتباط آنها با Alzheimer’s disease و cognitive decline را بررسی کرده است. این مقاله نشان می‌دهد که exposure به استرس در طول زندگی با افزایش خطر Alzheimer’s disease و dementia در مطالعات انسانی همراه بوده و مکانیسم‌های زیستی مختلفی برای این ارتباط پیشنهاد شده‌اند.اما خود نویسندگان تأکید می‌کنند که برای فهم مکانیسم‌های علّی، هنوز به پژوهش‌های پیش‌بالینی بیشتری نیاز است. بنابراین حتی در مورد استرس مزمن نیز مشاهده ارتباط، به معنای اثبات یک رابطه علّی ساده و مستقیم نیست. [۵]
 
۶. پژوهش‌های جدیدتر، رابطه استرس و آلزایمر را پیچیده‌تر می‌دانند. مرور Eberly و همکاران در سال ۲۰۲۶ نگاه جامع‌تری به این موضوع دارد.این مقاله استرس را فقط یک «عامل خطر» نمی‌داند؛ بلکه آن را در مراحل مختلف بیماری، به‌عنوان عامل خطر، عامل تشدیدکننده، پیامد و حتی بخشی از یک چرخه بازخوردی در نظر می‌گیرد.نویسندگان مسیرهای مختلفی را بررسی می‌کنند که از طریق آنها سیستم‌های استرس می‌توانند بر amyloid، tau، neuroinflammation و عملکرد سد خونی ـ مغزی اثر بگذارند. در عین حال، خود بیماری آلزایمر نیز می‌تواند مدارها و سیستم‌های مرتبط با استرس را مختل کند و در نتیجه رابطه میان استرس و بیماری دوطرفه و وابسته به مرحله بیماری باشد. همچنین اختلال خواب و ریتم شبانه‌روزی می‌تواند این چرخه را تشدید کند. [۶] بنابراین، جمله‌ای مانند «استرس کرونا باعث آلزایمر شده است» بسیار فراتر از چیزی است که این ادبیات علمی در حال حاضر ثابت کرده است.
 
۷. جمع‌بندی این منابع چیست؟
 
این منابع در مجموع چند نکته را به ما می‌گویند:
-       اختلال شناختی پس از COVID-19 واقعاً گزارش شده است.
-       میان COVID-19 و خطر dementia در برخی مطالعات association مشاهده شده است.
-       استرس نیز با خطر و زیست‌شناسی آلزایمر ارتباط دارد و مسیرهای زیستی متعددی برای آن پیشنهاد شده است.
اما هیچ‌یک از این یافته‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که استرس ناشی از کرونا باعث ایجاد آلزایمر در افراد جوان شده است.از سوی دیگر، MCI مساوی با آلزایمر نیست و مشاهده مراجعانی با مشکلات شناختی در یک مرکز یا انجمن، به‌تنهایی نمی‌تواند نشان‌دهنده کاهش سن ابتلا به آلزایمر در کل یک کشور باشد.
 
مهم‌ترین نکته این است که : در پزشکی، فاصله میان «مشاهده یک ارتباط» و «اثبات علت»، گاهی بسیار بزرگ‌تر از چیزی است که یک تیتر خبری به ما اجازه می‌دهد ببینیم.
 
منابع:
 
۱. National Institute on Aging. What Is Mild Cognitive Impairment? NIH/NIA.
 
۲. Jack CR Jr, Andrews JS, Beach TG, et al. Revised criteria for diagnosis and staging of Alzheimer’s disease: Alzheimer’s Association Workgroup. Alzheimer’s & Dementia. 2024;20(8):5143–5169. doi:10.1002/alz.13859. PMID:38934362.
 
۳. Fanshawe JB, Sargent BF, Badenoch JW, et al. Cognitive domains affected post-COVID-19; a systematic review and meta-analysis. European Journal of Neurology. 2025;32(1):e16181. doi:10.1111/ene.16181. PMID:38375608.
 
۴. Zhang Q, Botta R, Xu Y, Wei JC-C, Tung TH. Risk of new-onset dementia following COVID-19 infection: a systematic review and meta-analysis. Age and Ageing. 2025;54(3):afaf046. doi:10.1093/ageing/afaf046. PMID:40037563.
 
۵. Crowley NA, et al. Alcohol and stress exposure across the lifespan are key risk factors for Alzheimer’s Disease and cognitive decline. Neurobiology of Stress. 2024;29:100605. doi:10.1016/j.ynstr.2024.100605. PMID:38268931.
 
۶. Eberly SG, Phumsatitpong C, Munro CE, Neylan TC, Kaufer D, Ehrenberg AJ. Stress, stress systems, and Alzheimer’s disease. Alzheimer’s & Dementia. 2026;22(6):e71542. doi:10.1002/alz.71542. PMID:42233253.