🔵 کرونا و آلزایمر(2)
 
مرور منابع
 
در پست قبلی درباره خبری صحبت کردیم که می‌توانست این تصور را ایجاد کند که بعد از کرونا، سن ابتلا به آلزایمر در ایران کاهش یافته است.اما منابع علمی که در انتهای آن پست آوردم، دقیقاً چه می‌گویند؟مرور کوتاه این منابع نشان می‌دهد که واقعیت علمی، هم جالب‌تر از یک تیتر خبری است و هم بسیار پیچیده‌تر.
 
۱. اختلال خفیف شناختی (MCI) الزاماً آلزایمر نیست
 
مؤسسه ملی سالمندی آمریکا (NIA) توضیح می‌دهد که MCI یک وضعیت بالینی است که در آن فرد نسبت به گذشته یا افراد هم‌سن خود دچار کاهش قابل توجهی در برخی توانایی‌های شناختی شده، اما هنوز استقلال خود را در فعالیت‌های روزمره حفظ کرده است.
نکته مهم این است که MCI علت واحدی ندارد و سرنوشت همه افراد مبتلا به آن نیز یکسان نیست. برخی افراد در طول زمان به dementia مبتلا می‌شوند، اما در برخی دیگر اختلال شناختی ثابت می‌ماند یا حتی بهبود پیدا می‌کند. مؤسسه ملی سالمندی آمریکا برآورد می‌کند که در افراد ۶۵ ساله و بالاتر مبتلا به MCI، حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد در هر سال به dementia مبتلا می‌شوند؛ یعنی حتی در این گروه نیز MCI مساوی با dementia نیست. [۱]بنابراین، اگر در یک گزارش از مراجعه یا ثبت افرادی با MCI صحبت شود، نمی‌توان آن عدد را مستقیماً «موارد جدید آلزایمر» نامید.
 
۲. در معیارهای جدید، آلزایمر بیش از یک «سندرم بالینی» است.معیارهای بازنگری‌شده انجمن آلزایمر در سال ۲۰۲۴، بیماری آلزایمر را یک فرایند زیستی تعریف می‌کنند که می‌تواند سال‌ها پیش از ظهور علائم بالینی آغاز شود.بر اساس این معیارها، نشانگرهای زیستی اختصاصی‌تر بیماری در تشخیص اهمیت اساسی دارند. در این چارچوب، biomarkerهای مرتبط با آمیلوئید و تاو در گروه core biomarkers قرار می‌گیرند و می‌توانند وجود پاتولوژی آلزایمر را در فرد علامت‌دار و حتی پیش از بروز علائم نشان دهند. [۲] در معیارهای ۲۰۲۴، برای نخستین بار حتی برخی biomarkerهای خونی با دقت کافی نیز می‌توانند در شرایط مشخص، در تشخیص زیستی بیماری مورد استفاده قرار گیرند. در مقابل، نشانگرهایی مانند neurodegeneration یا التهاب اختصاصی آلزایمر نیستند و می‌توانند در بیماری‌های دیگر نیز دیده شوند. [۲] بنابراین، «شکایت حافظه»، «MCI» و «بیماری زیستی آلزایمر» سه مفهوم یکسان نیستند.
 
۳. پس از COVID-19، اختلال شناختی واقعاً دیده شده است. مطالعه Fanshawe و همکاران، یک systematic review و meta-analysis درباره پیامدهای شناختی پس از COVID-19 است. در این مطالعه، ۶۶ پژوهش بررسی شد و در مطالعات با کیفیت بالاتر، در مقایسه با گروه‌های کنترل، اختلالاتی در چندین حوزه شناختی مشاهده شد؛ از جمله عملکرد اجرایی، یادگیری و حافظه، توجه پیچیده و زبان. در عملکرد ادراکی ـ حرکتی نیز اختلال مشاهده شد. اما یک نکته بسیار مهم وجود داشت: مطالعات از نظر شدت بیماری اولیه، زمان ارزیابی، آزمون‌های شناختی و ویژگی‌های بیماران بسیار ناهمگون بودند. نویسندگان در نهایت نتیجه گرفتند که الگوی مشاهده‌شده بیشتر به یک اختلال گسترده شناختی شباهت دارد تا یک الگوی اختصاصی که بتوان آن را به بیماری آلزایمر نسبت داد. [۳] بنابراین، «اختلال شناختی پس از کرونا» یک یافته علمی جدی است؛ اما از این مقاله نمی‌توان نتیجه گرفت که کرونا موجب ایجاد آلزایمر شده است.
 
۴. آیا بعد از COVID-19 خطر dementia بیشتر می‌شود؟
پاسخ این سؤال کمی پیچیده‌تر است. در یک systematic review و meta-analysis منتشرشده در سال ۲۰۲۵، ۱۵ مطالعه retrospective cohort با مجموع بیش از ۲۶ میلیون نفر بررسی شدند. در تجمیع این مطالعات، ابتلا به COVID-19 با افزایش خطر dementia جدید همراه بود؛ خطر نسبی برآوردشده در مقایسه با گروه‌های بدون COVID-19 حدود ۱.۴۹ بود. این association در مقایسه با برخی گروه‌های کنترل، از جمله افراد مبتلا به عفونت‌های دستگاه تنفسی، نیز دیده شد؛ اما در مقایسه با influenza یا sepsis، این افزایش خطر در تحلیل آنها پایدار نبود. همچنین افزایش خطر تا ۲۴ ماه پس از عفونت گزارش شد. [۴]
با این حال، باید توجه داشت که هر ۱۵ مطالعه از نوع retrospective cohort بودند و مشاهده association به‌تنهایی برای اثبات اینکه COVID-19 علت dementia بوده کافی نیست.
 
۵. استرس با بیماری آلزایمر ارتباط دارد، اما داستان به این سادگی نیست