🔵 کرونا و آلزایمر(۱)

در چند روز گذشته تماس‌ها و پیام‌های متعددی از سوی مراجعین و آشنایان داشته‌ام که حاکی از نگرانی ایشان درباره ابتلا به آلزایمر بوده است. ظاهراً منشأ بخشی از این نگرانی‌ها خبر زیر بوده است( یکی از خبرگزاری ها به نقل از نهادی مرتبط با بیماری الزایمر):

«آخرین وضعیت ابتلا به آلزایمر در ایران: پس از کرونا جوانان بیشتری آلزایمر گرفتند»
«پس از کرونا سن ابتلا به آلزایمر پایین آمده و مواردی در افراد ۴۴ سال به بالا دیده شده است. حدود ۴۰۰ بیمار جدید ثبت شده که استرس کرونا بر مغز و هورمون‌های آن‌ها اثر گذاشته است.» (احتمالا خطا در نقل قول از سوی خبرگزاری بوده است).

برای جلوگیری از ایجاد نگرانی غیرضروری، فکر می‌کنم چند نکته علمی را باید از هم تفکیک کنیم:

۱. مشاهده افراد جوان‌تر، به‌تنهایی به معنای پایین آمدن سن ابتلا به آلزایمر نیست.

بیماری آلزایمر می‌تواند پیش از ۶۵ سالگی نیز آغاز شود که اصطلاحاً «آلزایمر با شروع در جوانی» نامیده می‌شود و قبل از کرونا هم داشته ایم. اما برای اینکه بگوییم سن ابتلا در یک جمعیت کاهش یافته است، به داده‌های جمعیتی و قابل مقایسه از بروز یا شیوع بیماری در گروه‌های سنی مختلف و در دوره‌های زمانی متفاوت نیاز داریم. مشاهده تعدادی فرد جوان‌تر در یک مرکز یا انجمن، به‌تنهایی چنین نتیجه‌ای را ثابت نمی‌کند.

۲. عدد «۴۰۰ نفر» را نمی‌توان به‌سادگی معادل «۴۰۰ بیمار جدید آلزایمر» دانست.برای تفسیر چنین عددی باید بدانیم این افراد دقیقاً چه تشخیصی داشته‌اند، معیار ورود آنها به مجموعه چه بوده، در چه بازه زمانی و از چه جمعیتی ثبت شده‌اند و جمعیت در معرض خطر چه اندازه بوده است. یک عدد خام از مراجعه‌کنندگان، incidence یا میزان بروز یک بیماری در کل کشور نیست.

۳. اختلال خفیف شناختی (MCI) با بیماری آلزایمر یکسان نیست.اختلال خفیف شناختی یک سندرم بالینی است که در آن عملکرد شناختی فرد نسبت به سطح قبلی یا افراد هم‌سن کاهش یافته، اما استقلال او در فعالیت‌های روزمره عمدتاً حفظ شده است. MCI علل گوناگونی دارد و همه افراد مبتلا به آن به دمانس ( شامل آلزایمر) پیشرفت نمی‌کنند؛ در برخی افراد وضعیت ثابت می‌ماند و در برخی حتی بهبود مشاهده می‌شود. برای بررسی این موضوع، به نمودار سیر MCI در پست بعدی مراجعه نمایید. (۱)

از سوی دیگر، تشخیص قطعی آلزایمر صرفاً با مشاهده «اختلال حافظه» یا «نمره پایین در آزمون‌های شناختی» امکان‌پذیر نیست. برای تشخیص، بسته به شرایط بیمار، ممکن است ارزیابی‌های تکمیلی از جمله MRI، تصویربرداری هسته‌ای و در مواردی بررسی بیومارکرهای اختصاصی در مایع مغزی ـ نخاعی و شاید خون مورد نیاز باشد. (۲)

۴. پس از COVID-19، اختلالات شناختی واقعاً گزارش شده‌اند.مطالعات و مرورهای نظام‌مند نشان داده‌اند که بخشی از افراد پس از کووید ۱۹ ممکن است دچار مشکلاتی در توجه، یادگیری و حافظه، عملکرد اجرایی و سایر دامنه‌های شناختی شوند. با این حال، این اختلالات الگوی اختصاصی بیماری آلزایمر ندارند و مطالعات موجود نیز از نظر روش‌شناسی، شدت بیماری اولیه و زمان ارزیابی ناهمگون‌اند. (۳)

بنابراین، در دوران پساکرونا با مواردی از افت حافظه یا سایر اختلالات شناختی مواجه شده‌ایم که الزاماً ناشی از بیماری آلزایمر نیستند. فراموشی، کاهش تمرکز یا احساس «کند شدن ذهن» پس از کرونا، به‌تنهایی تشخیص آلزایمر محسوب نمی‌شود.

۵. درباره ارتباط COVID-19 و دمانس نیز باید با احتیاط سخن گفت.یک متاآنالیز در سال ۲۰۲۵، افزایش خطر تشخیص دمانس جدید پس از کووید ۱۹ را گزارش کرد. با این حال، این مطالعات مشاهده‌ای و عمدتاً گذشته‌نگر بوده‌اند و بنابراین از آنها نمی‌توان رابطه علّی را اثبات کرد. مهم‌تر اینکه پیامد مورد بررسی، دمانس بوده است، نه اثبات ایجاد پاتولوژی اختصاصی آلزایمر در اثر کرونا. (۴)

۶. استرس نیز با خطر و سیر آلزایمر ارتباطاتی دارد، اما از این یافته نمی‌توان نتیجه گرفت که «استرس کرونا باعث آلزایمر این افراد شده است».شواهد موجود نشان می‌دهند که استرس مزمن و اختلال در سیستم‌های مرتبط با گلوکوکورتیکوئیدها ممکن است بر برخی فرایندهای زیستی مرتبط با آلزایمر اثر بگذارند. با این حال، رابطه دقیق میان استرس، آغاز بیماری و پیشرفت آلزایمر هنوز کاملاً روشن نیست. (۵،۶) بنابراین فاصله زیادی وجود دارد میان این گزاره که «استرس و کرونا می‌توانند بر عملکرد شناختی و شاید بر خطر دمانس اثر داشته باشند» و این گزاره که «استرس کرونا باعث ایجاد آلزایمر در افراد ۴۴ ساله به بالا شده است».

۷. پس، اگر کسی بعد از کرونا متوجه فراموشی یا کاهش تمرکز خود شده است، نباید فوراً آن را به آلزایمر نسبت دهد.کارمنطقی انجام یک ارزیابی دقیق و مرحله‌به‌مرحله است.در قسمت دوم، به مرور منابع علمی مورد استفاده در این بحث خواهیم پرداخت.

دکتر موسی عطازاده
🌿