Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Акадэмія навук рыхтуе археалагічную карту Мінска. Апошнія знаходкі на Менцы ўносяць значныя карэктывы ў гісторыю горада

Да 960‑годдзя сталіцы даследчыкі Інстытута гісторыі НАН Беларусі рыхтуюць маштабны праект — археалагічную карту Мінска, якая аб'яднае вынікі шматгадовых даследаванняў.

https://nashaniva.com/402525

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/402525

Што калі сямейная памяць не супадае з падручнікам па гісторыі?

Вось, напрыклад, калектывізацыя: у падручніку расказваюць як цудоўна сталі жыць сяляне. А дзядуля ўзгадвае, як у сям’і адабралі карову, каня і палову зямлі. І ім пашанцавала – суседзяў, напрыклад, пасля такога рабавання яшчэ і ў Сібір саслалі.

Ці партызаны часоў Другой сусветнай: падручнік паказвае іх як добрых ваяроў за ўсё добрае, якія абаранялі жыхароў вёсак ад нападу нацыстаў. А бабуля ажно ўздрыгвае: бо прыходзілі ўначы, адбіралі ўсю ежу і нават насенне, маглі і застрэліць за «супраціў». А пасля яшчэ і нацысты маглі прыйсці пакараць за «добраахвотную дапамогу» партызанам. Ну, а партызаны што – яны пасля адпомсцяць за спаленую вёску. Толькі сялянам ад гэтага не лягчэй.

Нават гісторыя пасляваеннай Беларусі ў афіцыйным наратыве – гэта аднаўленне краіны. А ў сямейнай памяці гэта дзядуля, які вярнуўся з фронту без брата, бабуля, якая ўсё жыццё захоўвала страх перад дзяржавай, або сваяк, пра якога дома доўга баяліся гаварыць, бо ён трапіў у палон і атрымаў 25 гадоў лагераў як «здраднік».

Менавіта таму сямейныя гісторыі важныя. Яны не заўсёды ідэальна дакладныя – памяць таксама можа памыляцца. Але яны прымушаюць задаваць пытанні да вялікіх і прыгожых гістарычных формул пра «калектывізацыю» ці «індустрыялізацыю», «вызваленне» ці «інтэрнацыянальны доўг». За кожным такім словам былі канкрэтныя людзі.

І часам, каб зразумець сапраўдную гісторыю Беларусі, дастаткова спытаць у свайго дзеда: «А як гэта было ў нашай сямʼі?»

💫 Наш Patreon
💫 Наш Buymeacoffee

Як рэфармавалі войска ВКЛ напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай

У 1788–1792 гадах Чатырохгадовы сейм распачаў маштабную вайсковую рэформу. Армію ВКЛ планавалі павялічыць да больш як 32 тысяч чалавек, увесці рэкруцкі набор і замацаваць за палкамі канкрэтныя рэгіёны камплектавання.

Аднак цалкам рэалізаваць задуманае не ўдалося: у 1792 годзе войска ВКЛ налічвала каля 18 тысяч жаўнераў. Тым не менш яно прыняло актыўны ўдзел у вайне з Расіяй — у баях пад Опсай, Стоўбцамі, Мірам, Зэльвай і Брэстам.

Пра тое, як стваралася новая армія ВКЛ, чаму рэформа засталася незавершанай і як войска паказала сябе ў кампаніі 1792 года, — у публікацыі на канале De facto. Беларуская навука

🔗Чытаць цалкам: https://t.me/BelarusScience/1662

🚩 20 жніўня 1742 года у маёнтку Грушаўка (сёння 🏯 Ляхавіцкі раён Брэсцкай вобласці) нарадзіўся патрыёт сваёй Радзімы Тадэвуш Рэйтан.

Праславілі Тадэвуша яго ўчынак і паводзіны як дэпутата на Сойме Рэчы Паспалітай ад Новагародскага ваяводства ВКЛ у 1773 годзе.

На адным з паседжанняў Рэйтан, дамагаючыся ад паслоў рашэння не галасаваць за маршалка прарасійскай канфедэрацыі і не выпускаючы іх з залы паседжанняў, лёг крыжам перад выхадам і закрычаў:

«Тапчыце мяне, не тапчыце дзяржаву!»

На жаль, кароль Станіслаў Аўгуст пад пагрозай расійскага пасла ўвесці войскі ў Варшаву і дашчэнту разбіць горад і яго наваколле, быў вымушаны, як і большасць паслоў, далучыцца да расейскай канфедэрацыі.

У далейшай працы сойма Рэйтан не прымаў удзелу.

Апошнія гады свайго жыцця правёў у радавым маёнтку Грушаўцы пад Ляхавічамі, дзе памёр у 1780 годзе. Быў пахаваны ў ляхавіцкім касцёле.

У 1930 годзе польская камісія шукала месца спачынку Рэйтана, але магіла патрыёта да гэтага часу не знойдзеная.

🔻 Газета «Жыве Беларусь» у 1952 годзе ў Беларусі. Як такое было магчымым?

Адзін нумар газеты дакладна пабачыў свет і трапіў да чытачоў. Маглі быць і наступныя. Аднак у Маскве савецкія органы дзяржаўнай бяспекі перлюстравалі ўсю карэспандэнцыю, якая ішла з Беларусі за мяжу. Увагу прыцягнулі чатыры лісты: усе на адно імя і на адзін французскі адрас. Так і пачалося паляванне на чалавека, які стаяў за выданнем.

Друкарня, у якой пабачыў свет першы нумар газеты «Жыве Беларусь», была падпольнай і працавала ў лесе паміж Вілейкай і Маладзечнам. Шрыфты, наборныя планкі, фарбу і рулоны газетнай паперы былі здабытыя з друкарні машынна-трактарнай станцыі ў мястэчку Вязынь, дзе мясцовыя камуністы штампавалі прапагандысцкую прадукцыю.

🚩Чытаць далей: https://karonavitauta.org/public/gazeta-zyve-belarus-u-1952-godze-belarusi-yak-takoe-bylo-magcymym

Падпішыся на Карону Вітаўта! ❤️

У месцы, адкуль пачынаўся Гомель, пачалі ўсталёўваць помнік расійскаму генерал-фельдмаршалу Івану Паскевічу

Помнік з’явіцца ў парку каля старога моста XIX стагоддзя праз Гамеюк. Менавіта ў раёне ўпадзення гэтай невялікай ракі ў Сож знаходзілася старажытнае паселішча, з якога вырас Гомель. З Гамеюком звязваюць і паходжанне назвы горада.

На месцы будучага манумента ўсталявалі камень з таблічкай «Тут будзе ўсталяваны помнік генерал-фельдмаршалу Івану Паскевічу». І прыпіска: «Расійскае ваенна-гістарычнае таварыства».

«Будучы манумент мае выразную імперскую адсылку. Гомельскі помнік павінен паўтарыць манумент Паскевічу, які некалі стаяў у Варшаве. Іван Паскевіч камандаваў расійскімі войскамі пры падаўленні Лістападаўскага паўстання 1830–1831 гадоў, пасля чаго атрымаў тытул князя Варшаўскага і стаў царскім намеснікам у Царстве Польскім», — нагадвае гомельскае выданне «Штодзень».

Чытаць на сайце або без VPN.

📌 Паўстанец, які ўплываў на светагляд Янкі Купалы

🔻 Адзін з кіраўнікоў вызвольнага паўстання 1863-64 гадоў, бібліяфіл Зыгмунт Чаховіч нарадзіўся роўна 195 гадоў таму – 19 жніўня 1831 года ў маёнтку Сурвілішкі Дзісненскага павету Віленскай губерні (цяпер Пастаўскі раён Віцебскай вобласці).

🔻 У доме Чаховіча Янка Купала ўпершыню пазнаёміўся з нелегальнай літаратурай (прысвечанай польскаму вызвольнаму руху), гутарыў з ім пра паўстанне 1863 года, карыстаўся яго багатай бібліятэкай.

https://racyja.com/by/kultura/paustanec-jaki-uplyvau-na-svetahljad-janki-kupaly/

Янка Запруднік: жыццё, прысвечанае беларускай справе

Наталля Гардзіенка, сябра БІПГ і даследчыца беларускай эміграцыі, у адмысловай лекцыі распавядае пра жыццё і дзейнасць Янкі Запрудніка (1926–2022). Лекцыя была запісаная да 100-годдзя з дня яго нараджэння па ініцыятыве Association of Belarusians in America і Беларускага Інстытута Навукі й Мастацтва.

Як юнак з беларускага Міру праз тры краіны трапіў у Амерыку? Як беларуская моладзь пасля Другой сусветнай вайны знаходзіла магчымасці для адукацыі на эміграцыі? Як Запруднік сумяшчаў прафесійную кар’еру з грамадскай працай і праз усё жыццё заставаўся адданым беларускай справе?

У лекцыі таксама гаворка пра яго сям’ю, беларускую эміграцыю і пра тое, як Янка Запруднік уклаў мільён долараў у падтрымку беларусаў.

🎥 Глядзець лекцыю: https://www.youtube.com/watch?v=PBR19Bq7u5A

На Афоне адшукалі тры невядомыя раней асобнікі Астрожскай Бібліі. Для яе стварэння друкар Іван Фёдараў, выхадзец з Беларусі, выкарыстоўваў тэксты Скарыны

У закрытых кнігасховішчах манастыроў на Святой Гары Афон даследчыкі вывучаюць тры раней невядомыя асобнікі славутай Астрожскай Бібліі 1581 года — аднаго з найважнейшых помнікаў усходнеславянскага кнігадрукавання.

https://nashaniva.com/402548

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/402548

19 жніўня 1991 камуністы пачалі путч у спробе спыніць развал СССР. Пратэсты супраць гэтых дзеянняў адбываліся па ўсёй краіне, у тым ліку ў Беларусі. Праз некалькі дзён путч праваліўся, а ў нашай краіне быў падрыхтаваны закон аб наданні дэкларацыі аб незалежнасці канстытуцыйнага статусу.

Сімвалам тых падзей стала "Лебядзінае возера" — падчас пачатку путчу яго ўключылі па дзяржТБ.

🧐 Ад трыумфу ў Парыжы да рыбалоўнага грузіла: як у палескім Чамярыне знайшлі медаль Скірмунтаў

Гісторыя нярэдка іранізуе над амбіцыямі. Тое, што калісьці было прадметам гонару, сімвалам еўрапейскага прызнання і прамысловага трыумфу, праз стагоддзе можа згубіцца літаральна ў зямлі. Менавіта так адбылося са сведчаннем поспеху беларускіх прадпрымальнікаў ХІХ стагоддзя — медалём знакамітага роду Скірмунтаў.

✍️ Пра знаходку ў вёсцы Чамярын на Піншчыне расказвае Мікалай Заяц.

Падрабязней. 🔗Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

У Беларусі вырашылі пазбавіцца ад нямецкай арганізацыі, якая даглядае магілы нямецкіх салдат. Афіцыйны пратэст Бэрліна не дапамог: https://smarturl.click/W0WmZ

Народны зьвяз Нямеччыны займаўся ў Беларусі пошукам, эксгумацыяй і перапахаваньнем загінуўшых у войнах. Супрацоўніцтва пачалося яшчэ ў 1996 годзе, але цяпер Менскі гарвыканкам загадаў закрыць ягоны офіс.

Нямецкі ўрад спрабуе дамагчыся адмены рашэньня, але пакуль беспасьпяхова.

Чалавек-інстытуцыя: як ствараюцца і выжываюць персанальныя медыябрэнды

У сучаснай беларускай медыяпрасторы ўсё часцей гучаць нароўні з назвамі буйных медыя імёны канкрэтных людзей. Яны самі сабе і рэдактары, і сцэнарысты, і прадзюсары.

Пагаварылі з гісторыкам Цімафеем Акудовічам і культурніцкай дзяячкай Кацярынай Ваданосавай пра тое, як працуе мадэль «чалавека-інстытуцыі» і чаму ўласнае прозвішча можа стаць адначасова і капіталам, і цяжарам.

Персанальны медыябрэнд у беларускіх рэаліях — гэта не толькі інструмент папулярнасці, але і магутны рэсурс сацыяльнай салідарнасці.

Падрабязнасці

без впн

❗️ Падтрымаць БАЖ ❗️
Рэкамендацыі па бяспецы| Patreon

🐴 135 год ураджэнцу Гродзеншчыны, дзядзьку гродзенскага паэта Міхася Васілька і аўтара слоў гімна БНР, а таксама верша ❤️🦌 «Паварот да Горадна»

18 жніўня 1891 года ў вёсцы Баброўня (сёння 🦬 Гродзенскі раён) нарадзіўся беларускі паэт і грамадскі дзеяч Макар Краўцоў (сапр. Макар Касцевіч).

Скончыўшы 🦬 Свіслацкую настаўніцкую семінарыю, настаўнічаў на Гарадзеншчыне. Удзельнік Першай сусветнай вайны, дэлегат Усебеларускага з’езда 1917 года, сябра Рады БНР. Быў упаўнаважаным Міністэрства беларускіх спраў у Сакольскім павеце, працаваў у Мінску пры Наркамасвеце ЛітБел ССР, а таксама ў Беларускай вайсковай камісіі пры польскай адміністрацыі.

У 1920 годзе ўдзельнічаў у Слуцкім збройным чыне як загадчык друкарні паўстанцаў у Клецку. З 1921 года жыў у Вільні, дзе супрацоўнічаў з Беларусім навуковым таварыствам, Таварыствам беларускай школы, пісаў у беларускіх газетах і часопісах. Быў арыштаваны польскімі ўладамі, а пасля далучэння Заходняй Беларусі да БССР у 1939 годзе працаваў у «Віленскай праўдзе».

У канцы 1939 года яго арыштавалі савецкія ўлады разам з іншымі дзеячамі нацыянальнага руху. Паводле некаторых сведчанняў, Краўцоў загінуў падчас допытаў у савецкай турме ў Беластоку.

Макар Краўцоў вядомы як аўтар гімна «Мы выйдзем шчыльнымі радамі» і шэрагу вершаў, у тым ліку «Паварот да Горадна» (верш можна разгарнуць).

Ізноў я тут. Цябе вітаю,
Мой родны Горадзен стары!
Ізноў па вуліцах лятаю
Да самай позняе пары.

З цябе нацешыцца няможна
Пасля разлукі ў тры гады!
Як міла плітачка тут кожна,
Дамы, бульварчыкі, сады.

Хрыбты мастоў пераламаных.
Ахвяры скончанай вайны,
Шкада мне вас, параскіданых,
Ўдалыя Нёмнавы сыны!

І ты - нямога пасяджэння
Магутны замак - як жывеш?
Праб'е часіна адраджэння -
Ізноў ты, мілы, загудзеш!

А ты... ты - Нёман бела-сіні...
Ой, як харошы, дарагі!
Старыя хвоі, як багіні,
Твае бароняць берагі.

Цяпер нядоляй пілігрыма
Сюды загнаны незнарок,
Твой быстры бег лаўлю вачыма,
Гляджу і ўдоўж, і ўпапярок.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Вітай жа, Горадзен, дзяціну
Тваіх муроў, твае раллі,
Хоць ты прытулішчам будзь сыну -
Выгнанцу роднае зямлі!

Уладальнікі парку забаў «Сула» перапахавалі парэшткі роду Ленскіх у капліцы-пахавальні на тэрыторыі парку.

Як паведамляецца ў сацыяльных сетках, парэшткі былых землеўладальнікаў маёнтка перанеслі з мястэчка Рубяжэвічы ў сямейны склеп-ратонду. На фотаздымках з імпрэзы, прымеркаванай да 20-годдзя парку забаў, Сцвярджаецца, што Ленскія гэтага «хацелі ад пачатку». Труну з парэшткамі нёс асабіста заснавальнік комплексу Андрэй Запольскі.

Як мы ўжо пісалі, аднаўленне капліцы-пахавальні Ленскіх у Суле не мае нічога агульнага з навуковая рэстаўрацыя, асабліва дратуюць інтэр’еры: на сценах ружовае нешта пад (агра)венецыянку, у алтарнай частцы бутафорскія калоны і іншы дэкор.

Фота

#Сула #капліцы #сядзібы #могілкі #Рубяжэвічы

Павел Церашковіч пра «рускі мір», «трыадзіны народ», русіфікацыю Беларусі і крах імперыі

Што такое «рускі мір» і чаму гэтая размытая ідэалогія ўсё ж працуе? Як Беларусь стала палігонам русіфікацыі, ці з’яўляецца Лукашэнка прыхільнікам «рускага міра» і адкуль узялася канцэпцыя «трыадзінага народа»?

У новым выпуску праекта Сашы Івуліна на гэтыя і многія іншыя пытанні адказвае гісторык, прафесар Павел Церашковіч, сябра БІПГ.

Гаворка таксама пра стаўленне беларусаў да Масквы ў розныя гістарычныя перыяды, фармаванне беларускай нацыі, ролю Машэрава і Пазняка, значэнне 2020 года і пра тое, калі Беларусь мела шанец пайсці іншым шляхам.

▶️ https://www.youtube.com/watch?v=nQR3NIJ4Rm8

У Омскай вобласці Расіі адкрылі ўнікальны музейны комплекс «Беларускае падвор'е»

Дом перасяленцаў часоў сталыпінскай рэформы ўзвялі па старадаўняй тэхналогіі. Жыхары пасёлка — нашчадкі беларусаў, што некалі прыехалі туды — перадалі музею ўнікальныя сямейныя рэліквіі: вопратку, тканыя дываны, прадметы сялянскага быту.

https://nashaniva.com/402458

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/402458

🏰 Фарты Брэста: навошта іх будавалі і што з імі рабіць сёння

Праект VisitBrest — пра мінулае Брэста і яго архітэктуру — выпусціў чарговае відэа. Гэтым разам яно прысвечана фартам крэпасці Брэст-Літоўск — аднаму з самых маштабных ваенных праектаў, які істотна змяніў прастору горада і яго ваколіц.

Навошта стваралася гэтая сістэма ўмацаванняў, колькі яна каштавала і чаму частку фартоў так і не паспелі выкарыстаць паводле першапачатковага прызначэння?

Сёння многія з гэтых аб’ектаў захаваліся ў Беларусі і Польшчы. У відэа таксама разважаюць, што рабіць з такой ваеннай спадчынай сёння і якое месца яна можа займаць у сучасным горадзе.

▶️ https://www.youtube.com/watch?v=zzAVam7YcJ4

Старую камяніцу каля ратушы ў Магілёве рыхтавалі для гарадскога музея. Цяпер там робяць офіс расійскага пасольства на чале з былым міністрам «ЛНР»

У Магілёве пачаўся капітальны рамонт гістарычнага будынка, на тарцы якога намаляваны мурал з «Пагоняй». Камяніца, якая раней прызначалася для пашырэння Музея гісторыі Магілёва, нечакана была перададзена пад аддзяленне пасольства Расійскай Федэрацыі. Такіх аддзяленняў плануецца адкрыць адразу тры — ва ўсіх усходніх аблцэнтрах. 

https://nashaniva.com/402425

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/402425