ده روزه مهر ِ گردون افسانه است و افسون
نیکی به جایِ یاران فرصت شمار یارا
#حافظ غزل 5 بیت 3

مهر:
1. دوستی، محبّت (برگرفته از میتر پهلوی)
2. در آئین ِ زردشتی: رب‌النوع ِ آفتاب
3. خورشید (عمید)

گَردون:
چرخ، در مجاز: آسمان

افسانه:
1. داستان ِ ساختگی در باره‌یِ قهرمانان و موجودات ِ تخیّلی
2. (عامیانه و در مجاز) هر چیز ِ بی‌پایه و اساس. (عمید)، قصه و حکایت ِ بی‌اصل و دروغ که برایِ قصدی اخلاقی یا تنها برای سرگرم کردن ساخته‌اند (دهخدا)، سخن ِ نا راست و دروغ (ناظم الاطبا)، چیز ِ بی‌اصل و حرف ِ غیر ِ واقعی (آنندراج)
و افسون نیز در این لغت است. به‌معنای کلماتی که عزائم‌خوانان و ساحران به‌جهت ِ حصول ِ اَغراض ِ خود به کار بندند و خوانند. (موید از الدستور)

افسون: فسون، حیله، مکر، نیرنگ، سِحر، جادو (عمید)

معنای بیت: مهر ِ ده‌روزه‌یِ گردون، دروغ و نادرست است و برای فریب و نیرنگ است. آن را فرصتی بشمار که در حق ِ یاران نیکوئی کنی.
ده روز اشاره به مدت ِ کوتاه ِ زندگی است. اگر این مدت ِ زندگی، به تو محبت و دوستی نشان داد، فریب نخور. و این بخت‌یاری را فرصتی بدان که به یاران ِ خود نیکی کنی.

گردون ِ گردان و چرخ ِ فلک و گردش ِ ایام و ... بسیار در ادبیات ِ کهن ِ پارسی به کار رفته. باید پذیرفت که چنین باوری که زمین به دور ِ خورشید می‌گردد، به نام ِ نیکلاس کوپرنیکس ثبت شده که یک قرن پس از حافظ ِ شیرازی به دنیا آمده‌است. اگر دنبال ِ این فرضیه نباشیم که عُلمایِ ما می‌دانسته‌اند و فلان، می‌توان تعبیر کرد که گردش ِ ایّام، همان تکرار ِ متناوب ِ بهار و تابستان و پاییز و زمستان، یا توالی ِ شب و روز بوده‌است و تعبیری که زمین می‌چرخد. و این صفت‌های چرخ و گردون و ... از این باور سرچشمه می‌گیرد.

بسیار دوست داشتم که ارتباطی میان ِ مِهر در معنایِ خورشید با افسون بیابم که در متون ِ ادبی ِ پیش از حافظ و زمان ِ حافظ کم‌تر یافتم. افسون‌گری ِ زُحَل و سپهر یافتم اما برایِ خورشید و آفتاب، نمونه‌ی واضحی نیافتم.

بر هفت فلک بگذر! افسون ِ زُحَل مَشنو!
بگذار مُنجّم را در اختر و در فالک
#مولوی غزل 1316

سپهر افسون ِ غم در وی دمیدی
دل‌اش از هوش و هوش از وی رمیدی
#امیرخسرودهلوی، خسرو و شیرین، بخش ۲۳

و عجیب که در ادبیات ِ معاصر دو مورد به خاطر آوردم.

نه مِهر فسون نه ماه جادو کرد
نفرین به سفر که هرچه کرد او کرد
#مهدی_اخوان_ثالث، دریچه ها

نِگَر
تا به چشم ِ زرد ِ خورشید اندر
نظر
نکنی
که‌ت افسون نکند.
#احمدشاملو، مرثیه‌های خاک، شعر ِ در آستانه
که جالب است به مهدی اخوان ثالث گفته

اما افسون ِ مِهر در معنایِ با محبّت کسی را جادو کردن بس‌آمد ِ فراوان دارد.

و گر کینه از مغز بیرون کُنی،
به مِهر اندر این کشور افسون کنی
#فردوسی، شاهنامه، جنگ ِ بزرگ ِ کی‌خسرو با افراسیاب، بخش 13

همه مهر جویید و افسون کنید
زِ تن آلت ِ جنگ بیرون کنید
#فردوسی، شاهنامه، فریدون، بخش 20

سهیل قاسمی

#واکاوی

@Setiq