بیت هفتم غزل چهارم حافظ

جز این قدَر نتوان گفت در جمال ِ تو عیب
که وضع ِ مهر و وفا نیست رو یِ زیبا را
#حافظ 4

قَدَر:
1. اندازه (عمید) مقدار (آنندراج)
2. سرنوشت، آن‌چه خدوند برای بندگان ِ خود مقدَّر کرده. (عمید)

جَمال:
زیبایی، حُسن ِ صورت، خوشگلی (عمید)

عیب گفتن:
بَدی ِ کسی را گفتن. معایب برشمردن. (دهخدا)

وضع:
رَوِش (معین)
نهادن چیزی را بر جای (منتهی الارب)
ایجاد کردن (معین)

معنای بیت: به‌جز این مقدار، نمی‌توان عیبی برایِ تو بر شمرد که برایِ رویِ زیبا، روش ِ مهر و وفا نیست. مهر و وفا برای زیبارویان قرار داده نشده است.

قَدَر در معنایِ تقدیر با وضع در مصراع ِ دوم، تناسب دارد و نیز معنایِ خوشی می‌گیرد.
به نوعی به قَدَر عیب می‌گوید.
بر جمال ِ تو، به‌جز این مُقَدَّره عیبی نمی‌توان گفت که مهر و وفا برایِ آن وضع نشده‌است.

سعدی هم چنین بیتی دارد.

جز این قدَر نتوان گفت بر جمال ِ تو عیب
که مهربانی از آن طبع و خو نمی‌آید
#سعدی غزل 290

با این تفاوت که سعدی بر جمال ِ تو عیب گفته و حافظ در جمال ِ تو. و به قول ِ دوست ِ خوب‌ام عزیزی کوتنایی، هم‌این «در» و «بر»، تفاوت ِ سعدی و حافظ است!

و من نیز به‌آن بیَفزایم که در بیت ِ سعدی، این تناسب میان ِ وضع و قَدَر هم نیست. سعدی به نامهربانی ِ یار ِ زیبارو، و حافظ علاوه بر آن، به تقدیر هم عیب می‌گوید. اگر مصراع و مضمونی از سعدی به عاریت گرفته، تا چیزی حافظانه به‌آن نیفزاید، نمی‌شود!

سهیل قاسمی

#واکاوی

@Setiq