Вершы нікому не патрэбныя

5 верасня ва ўзросце 59 гадоў памёр вядомы расейскі анархіст, сучасны рэвалюцыянер Ілля Раманаў
(1, 2).

Чалавек ідэйны і як часта гэта бывае, з цікавым, але трагічным лёсам. Удзельнік падпольных левацкіх арганізацый, які за кратамі прасядзеў амаль 20 гадоў у розных турмах, у тым ліку ва украінскіх ("справа адзескіх камсамольцаў"). Ілля прымусова ляжаў у псіхлекарнях, трымаў галадоўкі, ускрываў вены, зазнаваў катаванні, заставаўся пад пільным наглядам дзяржавы і правакатараў нават у зняволенні.

Я быў знаёмы з Іллём па перапісцы. Мы пачалі ліставацца 10 год таму, калі ён адбываў чарговы тэрмін у Мардовіі. Ветэран анархісцкага руху ў БУР, ён падаваўся мне цікавай і годнай постаццю. Я вырашыў напісаць і ў нас нават атрымалася наладзіць перапіску. Я нават высылаў яму польскі анарха-часопіс "Inny Świat", але, хутчэй за ўсё, цэнзура не прапусціла. У 2019 г. у яго здарыўся інсульт, яго паралізавала. З таго моманту апекай анархіста займпалася ягоная таварышка жыцця, Ларыса Рамнава. Наш кантакт з Ільём абарваўся.

Пра славутага змагара можна прачытаць па спасылках (1, 2, 3, Вікі). Тут адзін з ягоных тэкстаў.

Таксама Ілля любіў маляваць. Вось яго антыпуцінскія карыкатуры. У адным з лістоў анархіст пісаў, што ў 90-я гг. яму трапляўся вядомы ў Польшчы анарха-зін "Mać Pariadka" і што коміксы з гэтага часопіса яму вельмі падабаліся. Пісаў, што калісьці панкі з Польшчы звісалі на маскоўскім сквоце на Астоменцы. Ён і сам тады ўдзельнічаў у сквотэрскім руху. Пісаў пра іх кааператыў, узгадваў 90-я як адносны час свабоды. Вельмі цікавіўся гісторыяй. Згадваў савецкія часы і адкрыта апісваў сучасную сітуацыю ў Расеі:

"... А зараз? Па-першае адсутнічае аснова для таталітарнага адзінства народу - адносная роўнасць людзей. Як раз наадварот: Расея з краіны найбольшай роўнасці стала краінай найбольшай няроўнасці. (...) Вобразна выражаючыся, Расея - гэта хворы з тэмпературай 50°, і ён пры гэты цудоўна сябе пачувае. (Хаця, магчыма, ён насамрэч ужо памер, у нейкім сэнсе?) Пры пачварным расслаенні няма самой глебы для адзінства народа, - і тым не менш мы назіраем "грамадства без апазіцыі".

Ілля быў упэўнены, што Расея развіваецца цыклічна, аднак любыя перамены параджаюць там дэспатызм.

Гэты перакананы рэвалюцыянер цікавіўся тэорыяй цыклічнасці і ў адным з лістоў даслаў сваю аўтарскую паштоўку, а ў самім лісце параўноўваў уладароў Рымскай імперыі з тымі, хто кіраваў і кіруе Расеяй (далучаю).

У іншым лісце Ілля пісаў, што незалежна ад некаторых складанасцей, вядзе перапіску з Фінляндыяй, Германіяй, ЗША і Чэхіяй. У СІЗА атрымаў паштоўку ад беларускіх анархістаў, але адпісаў ужо з лагера. "А там спалохаліся - ці не правакацыя". У выніку сувязь абарвалася, таксама як і з Італіяй. Пісаў што чытаў кнігу Ігара Аліневіча (дарэчы, мы некалькі разоў размаўлялі з Ігарам на тэму Раманава і мой таварыш адгукаўся аб ім вельмі пазітыўна).

Чытаючы лісты Іллі, мне падалося, што ён чалавек цікавы, разумны і адукаваны. Задаваў цікавыя пытанні, дзяліўся сэнсоўнымі назіраннямі.

Думаю, што яго жыццё заслугоўвае, каб імя Іллі Раманава засталося ў сучаснай палітычнай гісторыі Расеі (і Украіны). Як артэфакт і ўжо гістарычную крыніцу аб гэтай яскравай асобе змяшчаю фоткі аднаго з ягоных лістоў, якія ў мяне захаваліся (15 снежня 2016 г.)

Светлая памяць!

Всё, приехали, допился.
Выпил свою реку водку.
Водкой мылся, водкой брился,
Водка заменила чётки.

Год по бабушке, я в Бресте.
Поминаю, но без рюмки.
Не пропил своей я чести,
Друга не нашёл для Умки.

"Хватит, Саня, время лечит," -
Слышу громкие призывы.
Слева крики, справа речи...
Я не верю, я брезгливый.

Как же больно, как противно!
Я отравлен, ты сбежала.
Как подешевела гривна,
Совесть как подорожала...

12 августа 2018 г.

Я - крах родительских желаний,
Их мечт - не радужный герой,
Хотели съесть, но я сырой,
Сорняк живучий разных знаний.

Пинали, резали, ругали,
Пугали богом и чумой,
Манили мясом и халвой,
Но исхудались их сандали.

Пусть вянут розы, чахнут астры,
Министры давятся травой.
Я прорастаю под корой,
Их злопыхания напрасны.

Мне безразличны пестициды,
Я ел Чернобыля грибы.
Вы - просто челядь, вы - рабы,
Вы - крики павших Атлантиды.

Пускай вы сладко говорите
За мир, за рай, за каравай.
На деле вы - ботва в корыте,
А я - сорняк. Я - молочай.

август 2016 г.

Саша "Нефер". Рукописи из шкатулки. Москва: Радикальная теория и практика, 2021.

Асобна падкрэслю творчасць Яўгена Рубашкі. Вершы на фотках былі апублікаваны ў анталогіі "Турэмны зборнік: творы беларускіх палітвязняў 2020-2023", укл.Алена Лапцёнак, Варшава 2023.

І яшчэ адзін непублікаваны верш Жэні:

Прочитав горы книг, испив реки чая,
Затопив им внутри "люблю и скучаю",
Отправляя всё то же письмо год за годом,
Просыпаясь от ламп вместо солнца восхода,
Не узнав воли, совести, веры, утраты,
Отдавая еду арестанту-собрату,
Натянув, отжимаясь, жилы потуже,
Я совсем не исправился, став только хуже.

У апошнія дні жніўня традыцыйна адбываецца Міжнародны тыдзень салідарнасці з палітзняволенымі анархіст:амі. Па ўсім свеце гэта каля сотні чалавек.
Таксама ў калоніях і вязніцах сіневокай дагэтуль адбываюць тэрміны беларускія анархіст:ы.

Частка з іх няблага валодае пяром, маючы літаратурны талент. Пра прозу пісаць не буду, але хацеў прыгадаць аб сучасных паэтах і паэткак з лібертарнага асяроддзя, якія зназодзяцца за кратамі.

Сучаснае беларускае турэмнае мастацтва, у тым ліку літаратура, гэта асобная і асаблівая частка беларускай культуры. І калі кнігі Ігара Аліневіча ці Міколы Дзядка сталіся амаль што кананічнымі ў гэтым жынры, то аб паэзіі мала гаворыцца. Хоць вершы сёння нікому не патрэбныя, ёсць і ў мяне асобныя творы, прысвечаныя анархістам у зняволенні (1, 2).

Некаторыя творы анархістаў уваходзілі ў велічэзны том Голас волі з-за кратаў. Анталогія твораў беларускіх палітзняволеных. / Складальнік А. Фядута. — Вільня: ЕГУ, 2013. — 990 с.
Дзіма Дубоўскі калісьці пісаў свой падпольны дзённік.

Сярод анархістаў-пісьменнікаў  - Аляксандр Францкевіч. З ягонымі вершамі можна пазнаёміцца тут, а таксама тут. Ці тут.

Дарэчы, на верш у апошняй спасылцы намалявала комікс анархістка Анастасія Кухта, якая таксама піша вершы.

Літаратарам можна назваць і Яўгена Рубашку. Ён даволі пладавіты аўтар. Акрамя асобных твораў (1, 2), у 2025 г. таварышы выдалі яго турэмны зборнік "Хлебные крошкі", які можна набыць у "Сабатаж Дыстра".
 
У вершаскладанні спрабуе сябе анарха-партызан, узгаданы ўжо Ігар Аліневіч (1, 2).

Вершы таксама піша Аляксандр Казлянка, які быў вызвалены ў гэтым годзе (1, 2, 3, 4).

Магчыма, у сваякоў іншых анархістаў таксама ёсць нейкія вершы, дасланыя з-за кратаў, аднак я аб гэтым не ведаю. Усе выжэй пералічанае я браў з адкрытых крыніц. 

Чаму я фашыст

Мне надакучыла сацыяльная мімікрыя. Толькі  
забойства людзей  гэта сапраўднае дзеянне, на- 
пружанае, захапляльнае, фантастычнае. Чуе,     
бачыць, нюхае, адчувае і дакранаюцца да шкварачагася мя-   
са. Благаславёная вайна. Толькі маці, на чэрап
сына якой наступіш ботам, сапраўды      
заенчыць у непадробным болю, і табе не
трэба баяцца, што яна блефуе. Найвялікшая праўда      
гэта найвялікшая крыніца эстэтычнай асалоды. 
Найвялікшая інфармацыя забіць і заката-
ваць чалавека, якога ты найбольш любіш.          
Я не гарачы прыхільнік забойства чужынцаў,    
незнаёмца
варта забіць хіба што дзеля грошай, не   
дзеля мастацтва. Калі салдат забівае салдата,     
гэта нешта пасрэднае. Калі ж        
сімпатычны, прыгожы, элегантны юнак са
сваей манерай адбівае сківіцу сваёй маці
або пальцам прабівае адтуліну ў чэ-        
рапе свайго брата, пакуль нязмушана      
гутарыць, і яго рэлігійны, спакойны,       
адкрыты і мудры позірк нічога не губляе
са сваёй нявіннасці… О, святло!   
Прыемна таксама, калі два голыя салдаты          
кахаюцца. Мільярдэр выглядае прыгажэй за      
рамесніка, і двое сужэнцаў, якія кахаюцца,        
напэўна нагадваюць мне тлустага, агіднага        
служку, які есць трыбухі. З гэтага пунк- 
ту гледжання таксама цікава назіраць, як
ананіруюць чарнаскурыя ў сталым веку. Белыя 
вельмі баяцца, а чарнаскурыя равуць і    
хрыпяць, нібы змяшаць шум рою пчол    
з нязмазаным вазком, які вішчыць па рэй-          
ках. Акрамя таго, яны тонкія ў сцёгнах і 
без тлушчу. Самакіраўнікі гэта таўстуны,           
фашызм гэта расізм. Фашызм інтэгруе чыстую 
прыгажосць. Фашызм азначае маладосць, свежасць,    
моц, дзеянне і вітальнасць, габрэйскія сві-         
нні спарахнелі, сліна збіраецца     
вакол кутокоў іх вуснаў.  Хто вас асля-   
піў, што вы не бачыце такіх ясных рэчаў?          
Фашызм азначае моц і ўладу,        
і я хацеў бы бачыць таго, хто быў бы заўжды     
лепш дурным, слабым і пераследаваным. Ці      
быў бог дэмакратычным, калі адным рухам       
адарваў ваду ад неба? Хто здолее мяне ў гэтым 
пераканаць, зробіць з Томажа Шаламуна
авечку, і ўнукі маіх унукаў будуць пакорлівыя  
ў родзе сваім. А да таго часу я застаюся тым,     
хто я ёсць, і пакуль не збяру дастаткова  
зброі, грошай і людзей, пакуль не
назапашу дастаткова тканіны на ўніформу для маіх     
хлопчыкаў, пакуль у войска і удбу не    
інфільтрую дастаткова маладых геніяў,  
я буду пісаць вершы пра прыгажосць прыроды і
сціпла ды ціха рыхтавацца да        
вялікага дня.

У славенскім Коперы сваё юнацтва правёў больш вядомы ў былой Югаславіі і ЗША паэт Томаж Шаламун (1941-2014). У свой час ён перавярнуў уяўленне аб славенскай паэзіі, стаўшы яскравым прадстаўніком авангарднага і эксперыментальнага вершаскладання. Нават за краты трапіў за свае даволі радыкальныя вершы.

Мне спадабаліся яго словы: "Стаць паэтам значыць зрабіць крок у пустэчу". Адзін з ягоных ранніх вершаў з 1969 г. "Zakaj sem fašist", які мне падаўся даволі цікавым, і які можна назваць антыфашысцкім, (вось адна з інтэрпрэтацый з арыгіналам і перакладам на харвацкую) я вырашыў перакласці на беларускую мову. Нічога па-беларуску аб гэтым неаавангадным славенскім паэце я не знайшоў. Перакладаў на расейскую мову таксама амаль няма. Таму, верагодна, што гэта ўвогуле першы беларускамоўны пераклад Шаламуна. Фармат радкоў у тэлеграме трохі адрозніваецца ад аўтарскага, але змест, думаю, будзе больш-менш зразумелы.