🔸 از ارسطو تا ChatGPT

از «بوطیقا» تا رؤیای «ماشینِ شاعر»

درآمدی بر تبارشناسی ماشینِ شعر و شعرسرایی با هوش مصنوعی، به‌ویژه ChatGPT

🔹 ۱. آیا می‌توان شعر را ساخت؟
(بخش نخست)

امروز می‌توانیم روبه‌روی صفحهٔ تلفن یا کامپیوتر بنشینیم، چند جمله بنویسیم و از ChatGPT بخواهیم برایمان شعر بگوید. حتی می‌توانیم کار را دشوارتر کنیم: موضوع را تعیین کنیم، قالب بخواهیم، قافیه پیشنهاد بدهیم، لحن را مشخص کنیم یا از ماشین بخواهیم شعر را چند بار تغییر دهد تا به چیزی نزدیک شود که در ذهن داریم.

ممکن است حاصل کار را شعر بدانیم یا ندانیم. این بحث دیگری است. فعلاً مسئله نه ارزش ادبیِ آن متن، بلکه امکانِ پدید آمدن آن است. چیزی که تا همین اواخر بدیهی به نظر می‌رسید دیگر چندان بدیهی نیست: برای آنکه شعری نوشته شود، ظاهراً لازم نیست در همان لحظه شاعری انسانی نشسته باشد و آن شعر را بسراید.

این اتفاق اگر فقط از منظر فناوری دیده شود، بسیار تازه است؛ اما اگر از منظر تاریخ اندیشه به آن نگاه کنیم، پرسش دیگری پیش می‌آید: آیا خودِ ایدهٔ تولید شعر به وسیلهٔ چیزی جز ذهن شاعر نیز تازه است؟

ماشین‌ها معمولاً پیش از آنکه ساخته شوند، در تخیل انسان ساخته شده‌اند. پرواز، سفر به ماه، زیردریایی، آدم مصنوعی و بسیاری از چیزهایی که زمانی در قلمرو افسانه یا خیال علمی بودند، پیش از تحقق فنی‌شان سابقه‌ای طولانی در رؤیاهای بشر داشته‌اند. ژول ورن مشهورترین نام در این میان است، اما البته تنها نام نیست. ادبیات و اسطوره بارها چیزی را تصور کرده‌اند که فناوری هنوز توان ساختنش را نداشته است.

پس شاید دربارهٔ ماشینِ شاعر نیز بهتر باشد نخست سراغ ماشین نرویم. شاید لازم باشد بپرسیم این ماشین پیش از آنکه دستگاهی واقعی باشد، در کجای تصور انسان از شعر امکان‌پذیر شده بود.
این پرسش ظاهراً ساده، ما را با مسئله‌ای دشوارتر روبه‌رو می‌کند:

اصلاً «شعر ساختن» یعنی چه؟

در زبان روزمره بدون تأمل می‌گوییم شاعری شعری «ساخته» یا «سروده» است. اما این دو تعبیر کاملاً هم‌معنا نیستند. «سرودن» هنوز چیزی از حضور شاعر، صدا، تجربه و لحظهٔ آفرینش را با خود دارد؛ «ساختن» ناخودآگاه ما را به سوی اجزا، روابط و شیوهٔ ترکیب آنها می‌برد. چیزی را می‌توان ساخت که دست‌کم تا اندازه‌ای بتوان ساختمانش را شناخت.

اگر شعر را فقط فوران تجربه‌ای درونی یا لحظه‌ای از الهام بدانیم، اندیشهٔ ماشین شاعر تقریباً بی‌معنا می‌شود. ماشین نه کودکی داشته، نه عاشق شده، نه مرگ عزیزی را تجربه کرده، نه از تبعید رنج برده و نه نیمه‌شبی ناگهان مصراعی به ذهنش رسیده است. از این منظر، پرسش «آیا ماشین می‌تواند شعر بگوید؟» خیلی زود به پرسش دیگری تبدیل می‌شود:

آیا بدون تجربهٔ زیسته اساساً شعر ممکن است؟

اما شعر فقط تجربه نیست. آن تجربه، هرچه باشد، برای تبدیل شدن به شعر باید در زبان صورت پیدا کند. واژه‌ها انتخاب شوند، کنار یکدیگر قرار گیرند، چیزی گفته و چیزی حذف شود، ریتمی شکل بگیرد، تصویر یا روایتی ساخته شود و در بسیاری از سنت‌های شعری، محدودیت‌هایی چون وزن، قافیه یا قالب نیز رعایت شود.

همین‌جا شکافی ظریف پدید می‌آید:

شاید نتوانیم تجربهٔ شاعر را مهندسی کنیم، اما آیا می‌توانیم بخشی از فرایندی را که تجربه را به شعر تبدیل می‌کند مهندسی کنیم؟

تاریخی که می‌خواهیم دنبال کنیم، از همین شکاف آغاز می‌شود. به نظر می‌رسد که ارسطو نقطهٔ شروع مناسبی برای این جست‌وجو باشد؛ نه از آن رو که او رؤیای ماشین شاعر را در سر داشته باشد ــ چنین نسبتی آشکارا تاریخی نیست ــ بلکه به این دلیل که در بوطیقا با یکی از نخستین کوشش‌های باقی‌مانده برای نگاه نظام‌مند به شعر و ساختار اثر ادبی روبه‌رو می‌شویم.

خودِ آغاز بوطیقا از این حیث گویاست. ارسطو می‌گوید می‌خواهد دربارهٔ شعر، انواع آن، چگونگی ساخته‌شدن پیرنگ موفق و «تعداد و ماهیت اجزایی که شعر از آنها تشکیل می‌شود» تحقیق کند. بعدتر، هنگام بحث از تراژدی، اجزای آن را از هم جدا می‌کند و دربارهٔ نسبتشان سخن می‌گوید؛ و mythos یا پیرنگ را نه صرفاً داستان، بلکه آرایش و سازمان رویدادها می‌بیند.

این نکته برای بحث ما از بسیاری از احکام مشهورتر بوطیقا مهم‌تر است.

اثر ادبی در این نگاه، کلی یکپارچه اما تجزیه‌ناپذیر نیست. می‌توان پرسید:

-  از چه چیزهایی تشکیل شده؟
- این چیزها چگونه کنار هم قرار گرفته‌اند؟
- و اگر جای یکی از آنها تغییر کند چه اتفاقی برای کل اثر می‌افتد.

ارسطو حتی در بحث وحدت پیرنگ تأکید می‌کند که اجزا باید چنان با یکدیگر پیوند داشته باشند که جابه‌جایی یا حذف یکی از آنها کل را مختل کند.

هنوز هیچ «ماشینی» در کار نیست. حتی سخن گفتن از «الگوریتم» در اینجا تحمیل مفهومی امروزی بر متنی باستانی خواهد بود. اتفاق مهم بنیادی‌تر است:

شعر قابل کالبدشکافی شده است.

#محمدعلی_شیوا
#ChatGPT

@zhazh_o_vazh

⬅️ ادامه دارد