معرفی پنج مخمس تضمین بر غزلیات صائب
اثر توفیق کشمیری

#محمدعلی_شیوا
بخش نخست

ملا محمد لاله‌جو، متخلص به توفیق کشمیری، (۱۱۰۸ - ۱۱۹۷ ق) از شاعران پارسی‌گوی کشمیر در سدهٔ دوازدهم هجری و معاصر سراج‌الدین علی‌خان آرزو بود. ظاهراً سراسر عمر را در کشمیر گذراند و در روزگار سکه جیون‌مل (حکومت ۱۱۶۹ـ۱۱۷۶ق) به مقام ملک‌الشعرایی رسید.

توفیق در قالب‌های گوناگون، از غزل و قصیده تا مثنوی و قطعه، شعر سروده و آثاری چون احوال ملک کشمیر و سراپا از او باقی مانده است. کلیات او نیز مجموعه‌ای متنوع از مثنوی، قصیده، غزل، ساقی‌نامه، مخمس، رباعی و دیگر قالب‌های شعری را در بر می‌گیرد.

از بخش‌های جالب این کلیات، مخمس‌هایی است که توفیق با تضمین غزل‌های شاعران دیگر ساخته است؛ از جمله حافظ، جامی، کلیم و صائب.

وجود چند تضمین از صائب در شعر شاعری کشمیری از این جهت جالب است که صائب خود یکی دو سال از زندگی‌اش را در کشمیر گذرانده بود و شعر او در فضای ادبی آن سرزمین شناخته و خوانده می‌شد. این مخمس‌ها نیز می‌توانند نشانه‌ای دیگر از دوام این حضور و اعتبار ادبی باشند.

مخمس تضمین
در مخمس تضمینی، شاعر به هر بیت از غزل شاعر دیگر سه مصراع از خود می‌افزاید و از مجموع آنها بندی پنج‌مصراعی می‌سازد.

انگیزهٔ چنین کاری همیشه یکسان نیست:
-:گاه ادای احترام و اظهار ارادت به شاعری پیشین است؛
- گاه نوعی هم‌آوردی و نمایش توانایی شاعر در وزن و قافیه و فضای شعری دیگری؛
- و گاه کوششی برای گفت‌وگو با شعر پیشین، به این معنا که سه مصراع تازه، زمینه‌ای برای بیت اصلی می‌سازند، مضمون آن را گسترش می‌دهند یا آن را به نحوی تازه تفسیر می‌کنند.

اما تضمین، به‌ویژه تضمین شعر شاعری بزرگ، نوعی خطر کردن نیز هست. شاعر با دست خود سه مصراع خویش را درست در کنار بیت شاعری چون حافظ یا صائب می‌نشاند و خواننده را ناگزیر به مقایسه می‌کند.

در مخمس موفق، گذر از مصراع‌های افزوده به بیت اصلی طبیعی است و اختلاف سطح سخن چندان به چشم نمی‌آید؛ چه‌بسا شاعر تضمین‌کننده حتی با زمینه‌ای که ساخته، امکان تازه‌ای برای خواندن بیت اصلی فراهم کند. اما اگر این هم‌طرازی حاصل نشود، همین مجاورت می‌تواند فاصلهٔ دو سخن را آشکارتر سازد. توفیق کشمیری این خطر را در تضمین غزل‌های صائب و دیگران پذیرفته است.

در پنج مخمسی که در ادامه می‌آید، سه مصراع افزودهٔ او همیشه در طراز فشردگی مضمون، تازگی تصویر و استحکام بیان صائب قرار نمی‌گیرد و گاه رسیدن از سخن توفیق به بیت صائب، تفاوت سطح دو شاعر را محسوس‌تر می‌کند.

با این همه، ارزش این مخمس‌ها فقط در کامیابی یا ناکامی این هم‌آوردی نیست. انتخاب مکرر غزل‌های صائب و کوشش برای هم‌سخنی با او، خود گواه علاقهٔ توفیق به صائب و جایگاه این شاعر در محیط ادبی کشمیر است؛ به‌ویژه آنکه توفیق در یکی از همین مخمس‌ها از او با تعبیری گویا یاد می‌کند: «پیر رهنمون»

پنج مخمس تضمینی زیر از نسخه‌ی دستنویس زیر نقل و بازخوانی شده است:
کلّیّات توفیق کشمیری، مولوی محمّد لاله‌جوی
دست‌نویس کتابخانهٔ خدابخش هند، نستعلیق، بی‌کاتب، کتابت ۵ ربیع‌الاوّل ۱۲۳۳ق، ۱۲۸ برگ، ۱۵ سطر.
•

دو نکته:
در بعضی از موارد، علیرغم خوانا بودن نسخه، احتمالا به دلیل اشتباه کاتب، مصراع نامفهوم است اما به همان صورت نقل می‌شود.

در بعضی دیگر نیز در مقایسه با نسخه مصحح استاد قهرمان تفاوتی در بیت غزل اصلی صایب دیده می‌شود.

@SaebTabriziResearch