پاینده ایران
مطالعه متون و اسناد تمدن و مردمان پارسی از آغاز جهان هندو‌ایرانی تا فتوحات اسلام و معاصر، از شرق تا غرب.
از این کانال حمایت کنید:
https://t.me/boost/Persian_Studies
گپ:
@Persian_Studies_GP
خصوصی:
https://t.me/Persian_Studies?direct
Post #532
355
پارسی پژوهی | Persian Studies گویشهای تاجیکی موضوع پژوهش حاضر هستند و در فصل بعد دربارهٔ پراکندگی جغرافیایی آن‌ها بحث خواهد شد.
گستردگی گویش های فارس/گویش های تاجیکی به نقل از ویندفور
۱. منطقهٔ ساحلی بوشهر، تنگستان، دشتستان و دشتی
گویش بوشهری که عناصر فارسی قابل‌توجهی در آن وجود دارد به‌اختصار از سوی جمال زیانی توصیف شده است. او یک گفت‌وگو و نیز صرف کامل یک فعل («آمدن») را ارائه می‌کند همچنین داده‌های واژگانی و دستوریِ مقایسه‌ای از گویش همسایهٔ صحرا‌یی در شبه‌جزیره و از گویش محاوره‌ای شیراز در اثر او آمده است.
اُمان در بوشهر تنها زبان فارسی را یافت، اما به وجود گویشهای تاجیکی در تنگستان اشاره کرد، داده‌هایی منتشرنشده از ریشهر در جنوب بوشهر و نیز از تنگستان وجود دارد که آندریاس آن‌ها را گردآوری کرده است.
محمدامین ادیب طوسی و مورگن‌شتیرنه نیز به وجود گویش‌هایی در دشتستان اشاره کرده‌اند این گویش‌ها در خارج از شهرها و در امتداد جادهٔ بوشهر به سمت شمال در نواحی برازجان و کمارج در جنوب کازرون رواج داشته‌اند آنان چند نمونهٔ زبانی نیز ارائه کرده‌اند.
محمدمهدی جعفری (۱۹۸۲) دو بیت به گویش دشتی آورده است تا از این فرضیه حمایت کند که شمس پُسِ ناصر شیرازی شاعر گویشیِ قرن پانزدهم میلادی اصالتاً اهل دشتی بوده است هرچند این شواهد تا حدی ضعیف‌اند.
منوچهر آتشی (۱۳۳۹/۱۹۵۰) یادداشت‌هایی کوتاه دربارهٔ گویشهای دشتی و دشتستانی ارائه کرده است، ح. عرفان (صفحات ۲۱–۲۲)، بدون ارائهٔ داده‌های زبانی، گویشهای زیر را از یکدیگر متمایز می‌کند:
• دشتستانی
• تنگستانی، که تنگسیری نیز نامیده می‌شود و در آن زیرگویشی غربی یا ساحلی نیز تشخیص داده شده است.
• دشتی، که دشتیاتی نیز نامیده می‌شود.
• بردستانی، در نواحی جنوبی‌تر.
۲. مناطق کوهستانی کوهمرهٔ نودان، کوهمرهٔ جروق و کوهمره سرخی
این مناطق از شمال کازرون تا جنوب‌غربی شیراز امتداد دارند گویش‌ها در این نواحی بهتر از سایر مناطق حفظ شده‌اند.
مان (۱۹۰۹) بحثی مفصل دربارهٔ مقایسهٔ تاریخی این گویش‌ها ارائه می‌کند و توصیف، دستور زبان و متون گویشهای زیر را در بر می‌گیرد:
• سمغان (Somḡān / Somḡūn): متون در صفحات ۵۹ تا ۸۱.
• ماسَرَم (Māsaram): متون در صفحات ۸۱ تا ۸۹.
• پاپون (Pāpūn): متون در صفحات ۸۹ تا ۹۱.
• بورنجان (Būrenjān): متون در صفحات ۹۱ تا ۱۲۷.
ح. موسوی (۱۹۸۳، صفحات ۳۶–۹۰، ۱۱۳–۱۸۲ و ۱۸۳–۱۸۵) حدود دویست عبارت و گفتهٔ کوتاه، اصطلاحات توضیح‌داده‌شده و واژگان گویش گاوشک را گردآوری کرده است. او همچنین در سال ۱۹۹۳ فرهنگ لغتی جداگانه، همراه با یادداشت‌هایی دربارهٔ این گویش، منتشر کرد.
یادداشت‌های منتشرنشده‌ای نیز از آندریاس در دست است.
ع. شهبازی (صفحات ۱۹۲–۱۹۸) واژگانی از گویش ایل کوه‌نشین سرخی را ارائه کرده است که بخشی از آن‌ها شامل صورت‌های فعلی است. این ایل در کوهمرهٔ سرخی، در جنوب‌غربی شیراز، سکونت دارد و حدود ۱۵۰ سال پیش از دشتی به این منطقه مهاجرت کرده است.
گویش دوان، در شمال کازرون، به‌اختصار از سوی مورگن‌شتیرنه (۱۹۶۰، صفحات ۱۲۳–۱۲۹)، چنگیز حسام‌زاده، عباس سلمی و عبدالنبـی سلامی بررسی شده است.
علی‌اشرف صادقی (۱۹۸۸) نظام آوایی این گویش را مشخص کرد. حمید محامدی (۱۹۹۴) نیز توصیفی موجز از آن ارائه داده است. محامدی پیش‌تر یادداشت‌هایی دربارهٔ نظام فعلی این گویش منتشر کرده بود (۱۹۷۹، صفحات ۲۷۹–۲۸۳) و در سال ۱۹۸۲ نیز روایت محلیِ منحصربه‌فردی از داستان رستم و اسفندیار را منتشر کرد.
۳. روستاهای واقع در مسیر اردکان به شیراز
مان (۱۹۰۹) داده‌هایی پراکنده دربارهٔ گویشهای اردکان و روستاهای خُلار و قلات (کلات) ارائه کرده است. این داده‌ها از یادداشت‌های منتشرنشدهٔ آندریاس گرفته شده‌اند.
ایوانوف (۱۹۳۵، صفحات ۶۲–۶۳ و ۷۶–۷۷؛ بر اساس پژوهش‌های او در فارس در سال ۱۹۲۸) صورت‌های گویش اردکانی را در دو جدول مقایسه‌ای دربارهٔ ضمایر و شناسه‌های شخصی در گویشهای ایرانی غربی ذکر کرده است.
مهین جلیلی (۱۹۷۹) ضمایر و نظام پایهٔ فعل در گویش اردکانی را معرفی کرده است. پژوهش او بر حدود ۱۵۰ صفحه یادداشت میدانی استوار است که در دوران تحصیلش در مؤسسهٔ آسیایی شیراز گردآوری کرده بود.
۴. روستاهای دشتک، امامزاده اسماعیل و کُندازی در دهستان اَبرج، در شرق اردکان
رومَسکویچ (۱۹۲۴) دو متن کوتاه از گویش امامزاده اسماعیل منتشر کرد که در سال ۱۹۱۲ در تهران ثبت شده بودند.
مورگن‌شتیرنه (۱۹۶۰، صفحات ۱۲۱–۱۲۲) یادداشت‌هایی مختصر دربارهٔ دستور زبان گویش کُندازی ارائه کرده است.
ایوانوف (۱۹۳۵) نیز ضمایر شخصی و شناسه‌های گویش دشتکی را در دو جدول مقایسه‌ای خود آورده است.
۱. منطقهٔ ساحلی بوشهر، تنگستان، دشتستان و دشتی
گویش بوشهری که عناصر فارسی قابل‌توجهی در آن وجود دارد به‌اختصار از سوی جمال زیانی توصیف شده است. او یک گفت‌وگو و نیز صرف کامل یک فعل («آمدن») را ارائه می‌کند همچنین داده‌های واژگانی و دستوریِ مقایسه‌ای از گویش همسایهٔ صحرا‌یی در شبه‌جزیره و از گویش محاوره‌ای شیراز در اثر او آمده است.
اُمان در بوشهر تنها زبان فارسی را یافت، اما به وجود گویشهای تاجیکی در تنگستان اشاره کرد، داده‌هایی منتشرنشده از ریشهر در جنوب بوشهر و نیز از تنگستان وجود دارد که آندریاس آن‌ها را گردآوری کرده است.
محمدامین ادیب طوسی و مورگن‌شتیرنه نیز به وجود گویش‌هایی در دشتستان اشاره کرده‌اند این گویش‌ها در خارج از شهرها و در امتداد جادهٔ بوشهر به سمت شمال در نواحی برازجان و کمارج در جنوب کازرون رواج داشته‌اند آنان چند نمونهٔ زبانی نیز ارائه کرده‌اند.
محمدمهدی جعفری (۱۹۸۲) دو بیت به گویش دشتی آورده است تا از این فرضیه حمایت کند که شمس پُسِ ناصر شیرازی شاعر گویشیِ قرن پانزدهم میلادی اصالتاً اهل دشتی بوده است هرچند این شواهد تا حدی ضعیف‌اند.
منوچهر آتشی (۱۳۳۹/۱۹۵۰) یادداشت‌هایی کوتاه دربارهٔ گویشهای دشتی و دشتستانی ارائه کرده است، ح. عرفان (صفحات ۲۱–۲۲)، بدون ارائهٔ داده‌های زبانی، گویشهای زیر را از یکدیگر متمایز می‌کند:
• دشتستانی
• تنگستانی، که تنگسیری نیز نامیده می‌شود و در آن زیرگویشی غربی یا ساحلی نیز تشخیص داده شده است.
• دشتی، که دشتیاتی نیز نامیده می‌شود.
• بردستانی، در نواحی جنوبی‌تر.
۲. مناطق کوهستانی کوهمرهٔ نودان، کوهمرهٔ جروق و کوهمره سرخی
این مناطق از شمال کازرون تا جنوب‌غربی شیراز امتداد دارند گویش‌ها در این نواحی بهتر از سایر مناطق حفظ شده‌اند.
مان (۱۹۰۹) بحثی مفصل دربارهٔ مقایسهٔ تاریخی این گویش‌ها ارائه می‌کند و توصیف، دستور زبان و متون گویشهای زیر را در بر می‌گیرد:
• سمغان (Somḡān / Somḡūn): متون در صفحات ۵۹ تا ۸۱.
• ماسَرَم (Māsaram): متون در صفحات ۸۱ تا ۸۹.
• پاپون (Pāpūn): متون در صفحات ۸۹ تا ۹۱.
• بورنجان (Būrenjān): متون در صفحات ۹۱ تا ۱۲۷.
ح. موسوی (۱۹۸۳، صفحات ۳۶–۹۰، ۱۱۳–۱۸۲ و ۱۸۳–۱۸۵) حدود دویست عبارت و گفتهٔ کوتاه، اصطلاحات توضیح‌داده‌شده و واژگان گویش گاوشک را گردآوری کرده است. او همچنین در سال ۱۹۹۳ فرهنگ لغتی جداگانه، همراه با یادداشت‌هایی دربارهٔ این گویش، منتشر کرد.
یادداشت‌های منتشرنشده‌ای نیز از آندریاس در دست است.
ع. شهبازی (صفحات ۱۹۲–۱۹۸) واژگانی از گویش ایل کوه‌نشین سرخی را ارائه کرده است که بخشی از آن‌ها شامل صورت‌های فعلی است. این ایل در کوهمرهٔ سرخی، در جنوب‌غربی شیراز، سکونت دارد و حدود ۱۵۰ سال پیش از دشتی به این منطقه مهاجرت کرده است.
گویش دوان، در شمال کازرون، به‌اختصار از سوی مورگن‌شتیرنه (۱۹۶۰، صفحات ۱۲۳–۱۲۹)، چنگیز حسام‌زاده، عباس سلمی و عبدالنبـی سلامی بررسی شده است.
علی‌اشرف صادقی (۱۹۸۸) نظام آوایی این گویش را مشخص کرد. حمید محامدی (۱۹۹۴) نیز توصیفی موجز از آن ارائه داده است. محامدی پیش‌تر یادداشت‌هایی دربارهٔ نظام فعلی این گویش منتشر کرده بود (۱۹۷۹، صفحات ۲۷۹–۲۸۳) و در سال ۱۹۸۲ نیز روایت محلیِ منحصربه‌فردی از داستان رستم و اسفندیار را منتشر کرد.
۳. روستاهای واقع در مسیر اردکان به شیراز
مان (۱۹۰۹) داده‌هایی پراکنده دربارهٔ گویشهای اردکان و روستاهای خُلار و قلات (کلات) ارائه کرده است. این داده‌ها از یادداشت‌های منتشرنشدهٔ آندریاس گرفته شده‌اند.
ایوانوف (۱۹۳۵، صفحات ۶۲–۶۳ و ۷۶–۷۷؛ بر اساس پژوهش‌های او در فارس در سال ۱۹۲۸) صورت‌های گویش اردکانی را در دو جدول مقایسه‌ای دربارهٔ ضمایر و شناسه‌های شخصی در گویشهای ایرانی غربی ذکر کرده است.
مهین جلیلی (۱۹۷۹) ضمایر و نظام پایهٔ فعل در گویش اردکانی را معرفی کرده است. پژوهش او بر حدود ۱۵۰ صفحه یادداشت میدانی استوار است که در دوران تحصیلش در مؤسسهٔ آسیایی شیراز گردآوری کرده بود.
۴. روستاهای دشتک، امامزاده اسماعیل و کُندازی در دهستان اَبرج، در شرق اردکان
رومَسکویچ (۱۹۲۴) دو متن کوتاه از گویش امامزاده اسماعیل منتشر کرد که در سال ۱۹۱۲ در تهران ثبت شده بودند.
مورگن‌شتیرنه (۱۹۶۰، صفحات ۱۲۱–۱۲۲) یادداشت‌هایی مختصر دربارهٔ دستور زبان گویش کُندازی ارائه کرده است.
ایوانوف (۱۹۳۵) نیز ضمایر شخصی و شناسه‌های گویش دشتکی را در دو جدول مقایسه‌ای خود آورده است.
Windfuhr, Gernot L.. "FĀRS viii. Dialects." Encyclopaedia Iranica. Published December 15, 1999.
@Persian_Studies
- ❤ 11
