Ibrat olamizmi yo oʻrnak?

#Bisotdan

Koʻpincha ibrat va oʻrnak soʻzlarini bir-birining oʻrnida bemalol qoʻllab ketaveramiz. Aslida, ularning nozik maʼno farqlari bor. Maʼlumot izlab “Izohli lugʻat”ga qaradim. Lekin unda ham maʼno farqlanmagan. “Ibrat” soʻzi arab tilidan olingani, asliyatda oʻgit, pand-nasihat; namuna, oʻrnak maʼnolariga egaligi taʼkidlangan.

Oʻzbek tilida ham ibrat olish asosan xulosa yasash, fikr qilib, toʻgʻri toʻxtamga kelish maʼnosida qoʻllanadi. Oʻrnak esa toʻlasicha ergashish kerak boʻlgan, namunali kishilar, holatlarga nisbatan ishlatiladi. “Izohli lugʻat”da unga “Boshqalar ergashsa, taqlid qilsa arziydigan ish yoki harakat namunasi” deya taʼrif berilgan. Lekin ibratli kishilar yoki ishlarga ergashish, taqlid qilish koʻp hollarda xato.

“Qutlugʻ qon”dan parcha:

– Men koʻrdim teatrni, – hovliqib, pixillab soʻzga kirishdi paxtachi Jamolboy, – Abdishukur qiziqtirgan edi, borsam boray, dedim... Siz uni maktab deysiz, Abdishukur, qanday qilib maktab boʻladi u? Domla qani, shogird qani? Men borganimda bir ilmsiz bolaning bezori boʻlib ketganini koʻrsatishdi, xolos.

– Maktab emas, ibrat deng, – kimdir izoh berdi.

Oybek domla soʻzni juda oʻrnida qoʻllaganini shu misol koʻrsatib turibdi. “Bir ilmsiz bolaning bezori boʻlib ketgani” oʻrnak emas, ibratdir. Chunki birovning xatosi yoki aybidan namuna olinmaydi, koʻrib, eshitib, xulosa qilinadi, bir toʻxtam yoki qarorga kelinadi.

Yaxshi ishlardan ham ibrat olinishi mumkin. Shu ishni qilish yoki uning ziddini qilmaslik ibratdir. Lekin namuna boʻladigan holatlarda yo toʻla ijobiy maʼno koʻzlanganda ibrat soʻzini emas, oʻrnak soʻzini ishlatgan afzal.

👉 Toʻliq oʻqish

@oriftolib | Sahifalarimiz