-u, -yu va chiziqcha

Bu qoʻshimchalar bogʻlovchi ham, yuklama ham boʻlib kela oladi.

Bogʻlovchi boʻlib kelganda va, hamda, bilan soʻzlariga maʼnodosh boʻladi. Bunday paytlarda kiril imlosida soʻzga qoʻshib yoziladi:

Senu men, Farhodu Shirin, yaxshiyu yomon, kattayu kichik, kunu tun.

Lekin lotin imlosida undan oldin chiziqcha qoʻyish kerak:

Sen-u men, Farhod-u Shirin, yaxshi-yu yomon, katta-yu kichik, kun-u tun.

👉 Yuklama boʻlib kelganda esa kirilda ham, lotinda ham chiziqcha bilan yoziladi:

Havo biroz salqinladi-yu, lekin hali ham issiq.
Havo biroz salqinladi-yu, lekin hali ham issiq.

Aytay dedim-u, aytmadim.
Aytay dedim-u, aytmadim.

❗️ Baʼzi kitoblar yuqoridagi jumlalarda kelgan -u, -yu yordamchilarini zidlov bogʻlovchisi oʻrnida qoʻllangan deb hisoblagan va chiziqcha qoʻymaslik kerakligini aytgan. Ayrim qoʻllanmalar esa chiziqcha ishlatgan va uni yuklama deb bergan.

Men u nima deb atalishidan qatʼi nazar, chiziqcha ishlatish tarafdoriman. Shunda uni teng bogʻlovchi oʻrnida kelgan holatidan farqlash mumkin. Bu maʼnoni farqlashga ham xizmat qiladi.

Shuni oldinroq aytsang boʻlardi-yu!
Shuni oldinroq aytsang boʻlardi-yu!

Senga tushuntirdim-u.
Senga tushuntirdim-u.

Yuqoridagi ikki misolda -u, -yu yuklamasini -ku yuklamasi bilan almashtirish ham mumkin.

📌 Demak:

Senu men, togʻu tosh, keksayu yosh, oyu kun ✅
Sen-u men, togʻ-u tosh, keksa-yu yosh, oy-u kun ✅
Sen-u men, togʻ-u tosh, senu men, togʻu tosh ❌

Oʻqidi-yu, tushunmadi. Necha martalab aytdim-u! ✅
Oʻqidi-yu, tushunmadi. Necha martalab aytdim-u! ✅
Oʻqidiyu, tushunmadi. Necha martalab aytdimu!❌

@oriftolib | Sahifalarimiz