👇🏻👇🏻
عدد ۱۶ در اینجا به سرچشمه‌های آتش در آیین تقدیس اشاره دارد، نه به ۱۶ درجهٔ آتش مقدس.

آتش بهرام از نظر آیینی بالاترین جایگاه را دارد و نگهداری آن با آداب ویژه و مسئولیت موبدان همراه است.

۵ـ۲. آتش آدران؛ درجهٔ میانی
آتش آدران
(Ātaš Ādorān)
از نظر درجهٔ آیینی پایین‌تر از آتش بهرام و بالاتر از آتش دادگاه است.
در شرح سنتی آیین آدران، آتش‌هایی با چهار گروه اجتماعی پیوند داده می‌شوند:
پیشوایان دینی و موبدان

جنگاوران

کشاورزان و دامداران

پیشه‌وران و صنعتگران

آتش‌های مربوط به این چهار گروه، طبق آیین ویژهٔ آدران آماده و گردآوری می‌شوند.
این موضوع با پیوند سه آتش بزرگ تاریخی با سه گروه اجتماعی تفاوت دارد.
برای روشن شدن این تفاوت، اگر گفته شود «آتش کشاورزان»، ممکن است منظور آذر برزین‌مهر، یکی از سه آتش بزرگ تاریخی، باشد؛ اما اگر گفته شود «آتش آدران»، منظور درجه‌ای از آتش مقدس است که آیین برپایی آن با چهار گروه اجتماعی پیوند دارد.

۵ـ۳. آتش دادگاه؛ درجهٔ پایین‌تر
آتش دادگاه
(Ātaš-e Dādgāh)
سومین درجهٔ آتش مقدس در این تقسیم‌بندی است.
در شرح مری بویس، آتش دادگاه می‌تواند از اخگرهای یک آتش خانگی زرتشتی که از نظر آیینی مناسب دانسته می‌شود، پدید آید. آماده‌سازی آن نسبت به آتش بهرام ساده‌تر است و در سنت مربوط به آن، نگهداری آتش می‌تواند با مشارکت فرد بهدین نیز انجام شود، به شرط رعایت آداب و شرایط پاکی لازم.
واژهٔ «دادگاه» در این اصطلاح به معنای دادگاه امروزی نیست؛ نامی تاریخی و آیینی برای این درجه از آتش است.
بااین‌حال، نباید بدون بررسی زبان‌شناختی بیشتر، دربارهٔ ریشه و معنای دقیق این نام ادعایی قطعی مطرح کرد.

آیا این سه درجه در همهٔ جامعه‌های زرتشتی یکسان‌اند؟
نام‌های بهرام، آدران و دادگاه در تاریخ آیین زرتشتی شناخته شده‌اند، اما شیوهٔ اجرای آیین‌ها و وضعیت نگهداری آتش در همهٔ دوره‌ها و مناطق یکسان نبوده است.
سنت‌های زرتشتی ایران و پارسیان هند در برخی جزئیات تفاوت دارند؛ بنابراین، نباید شرح آیین‌های یک جامعه را بدون توضیح به همهٔ زرتشتیان تعمیم داد.
پس این دو دسته‌بندی با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکسان نیستند:

آذر گشنسب: نام یک آتش بزرگ تاریخی؛ در سنت تفسیری با جنگاوران و شاهان پیوند دارد و از درجهٔ آتش بهرام است.

آذر فرنبغ: نام یک آتش بزرگ تاریخی؛ در سنت تفسیری با پیشوایان دینی پیوند دارد و از درجهٔ آتش بهرام است.

آذر برزین‌مهر: نام یک آتش بزرگ تاریخی؛ در سنت تفسیری با کشاورزان پیوند دارد و از درجهٔ آتش بهرام است.

آتش بهرام: عنوان بالاترین درجهٔ آتش مقدس.

آتش آدران: عنوان درجهٔ میانی آتش مقدس.

آتش دادگاه: عنوان درجهٔ پایین‌تر آتش مقدس.

بنابراین، «آتش جنگاوران» و «آتش کشاورزان» نام دو درجه از آتش مقدس نیستند؛ این تعبیرها به پیوند سنتی دو آتش بزرگ تاریخی، یعنی آذر گشنسب و آذر برزین‌مهر، با گروه‌های اجتماعی اشاره دارند.

۶. آتشکده و نگهداری آتش مقدس
آتشکده جایگاهی برای نگهداری آتش مقدس و انجام آیین‌های دینی مربوط به آن است. بااین‌حال، گرامی‌داشت آتش و شکل‌گیری آتشکده‌ها را نباید یک پدیدهٔ هم‌زمان دانست.
پیشینهٔ گرامی‌داشت آتش در ایران بسیار کهن است، اما شواهد مربوط به پرستشگاه‌های ویژهٔ آتش در دوره‌های تاریخی مختلف تفاوت دارند.
مری بویس در دانشنامهٔ ایرانیکا توضیح می‌دهد که پرستشگاه‌های ویژهٔ آتش احتمالاً در بخش پایانی دورهٔ هخامنشی پدیدار شدند و شواهد مربوط به آن‌ها در دوره‌های بعد روشن‌تر می‌شود.
در برخی آتشکده‌ها، جایگاه آتش در بخشی ویژه قرار داشته و نگهداری آن تابع آداب دینی بوده است.
در سنت‌های مربوط به آتش‌های مقدس، رسیدگی به آتش، حفظ پاکی آن و انجام نیایش‌های مقرر اهمیت داشته است.
در بررسی آثار باستانی نیز باید محتاط بود؛ هر بنای دارای سکوی سنگی، آتشدان یا طرح چهارگوش را نمی‌توان بدون شواهد دیگر آتشکدهٔ زرتشتی دانست. تشخیص کارکرد بناهای باستانی به بررسی معماری، یافته‌های باستان‌شناختی و منابع تاریخی نیاز دارد.

۷. آتش خانه و آتش مقدس آتشکده
آتش اجاق خانه نیز در فرهنگ ایرانی اهمیت داشته است؛ زیرا گرما و روشنایی فراهم می‌کرد و در پخت غذا و دیگر کارهای زندگی نقش داشت. پژوهش‌های تاریخی، گرامی‌داشت آتش در سنت ایرانی را با همین آتش خانگی و آیین‌های پیرامون آن مرتبط می‌دانند.
بااین‌حال، آتش خانه و آتش مقدس آتشکده از نظر آیینی یکسان نیستند.
آتش خانه در بستر زندگی روزانه قرار دارد، اما آتشی که با تشریفات ویژه در جایگاه مقدس نشانده شده، تابع آداب نگهداری و نیایش خود است.
👇🏻👇🏻