👇🏻👇🏻
هدف از ساخت چنین مجموعه‌ای، بستن کامل همهٔ راه‌های قفقاز نبود؛ بلکه کنترل یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های ساحلی و دشوار کردن پیشروی نیروهای مهاجم از شمال بود.

دژ نرین‌قلعه؛ مرکز فرماندهی دربند
در بخش مرتفع شهر، دژ تاریخی نرین‌قلعه قرار دارد.
این دژ بر فراز بلندی ساخته شده و بر شهر، دیوارها و گذرگاه ساحلی اشراف دارد.
چنین موقعیتی به مدافعان اجازه می‌داد حرکت‌ها در منطقه را زیر نظر بگیرند و از مرکز فرماندهی بر بخش مهمی از سامانهٔ دفاعی نظارت کنند.

نرین‌قلعه در کنار دیوارهای شهر، بخش اصلی مجموعهٔ دفاعی تاریخی دربند را تشکیل می‌دهد. درون دژ و پیرامون آن، آثار بناها و سازه‌هایی از دوره‌های مختلف دیده می‌شود؛ از جمله بقایای بناهای حکومتی و مذهبی که تاریخ چندلایهٔ شهر را نشان می‌دهند.

با گذشت زمان، دژ و شهر بارها تغییر کاربری دادند و حکومت‌های گوناگون از آن‌ها استفاده کردند. ازاین‌رو، همهٔ آثار موجود در دژ را نباید به دوران ساسانی نسبت داد؛ بلکه باید هر بخش را بر پایهٔ شواهد معماری و باستان‌شناختی بررسی کرد.

کتیبه‌های پهلوی؛ گواه حضور ایران ساسانی
یکی از مهم‌ترین شواهد پیوند دربند با ایران ساسانی، کتیبه‌های فارسی میانه به خط پهلوی است که بر دیوارهای دفاعی و بخش‌هایی از مجموعهٔ تاریخی حک شده‌اند.

بر پایهٔ پژوهش منتشرشده در دانشنامهٔ ایرانیکا، مجموعهٔ شناخته‌شدهٔ این نوشته‌ها شامل ۳۲ کتیبه است: ۲۲ کتیبه بر دیوار شمالی شهر، ۹ کتیبه در دژ نرین‌قلعه و یک کتیبه در دژ کجرلی‌قلعه.

این کتیبه‌ها از نظر تاریخ زبان فارسی میانه و شناخت فعالیت‌های ساختمانی ساسانیان اهمیت فراوان دارند. نوشته‌های پهلوی در دربند همچنین از شمالی‌ترین شواهد گسترش خط پهلوی در این بخش از جهان باستان به شمار می‌روند.

برخی از این نوشته‌ها به اندازه‌گیری‌ها و امور ساختمانی مربوط می‌شوند.
بااین‌حال، خواندن و تاریخ‌گذاری بعضی از آن‌ها همچنان موضوع بحث پژوهشگران است. ازاین‌رو، نباید یک تاریخ مشخص را بدون توضیح، تاریخ قطعی ساخت تمام دیوارها دانست.

وجود این کتیبه‌ها، در کنار معماری دفاعی شهر، شاهدی مادی و روشن بر حضور دستگاه حکومتی و فرهنگی ساسانی در این منطقه است.

داغ‌باری؛ دیوار کوهستانی بزرگ
دربند تنها به دیوارهای ساحلی و دژ نرین‌قلعه محدود نبود. در جنوب‌غربی مجموعه، دیوار کوهستانی بزرگی به نام داغ‌باری به استحکامات شهر پیوند می‌خورد.

نام «داغ‌باری» ترکیبی است که بخش نخست آن در زبان ترکی به معنای کوه و بخش دوم آن از واژهٔ فارسی «بارو» به معنای دیوار دفاعی گرفته شده است؛ ازاین‌رو، معنای آن را می‌توان «دیوار کوهستان» دانست.

این دیوار از نزدیکی دژ به سوی کوهستان امتداد می‌یافت و در مسیر خود با استحکامات و برج‌های گوناگون ارتباط داشت. بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، امتداد آن بیش از ۴۰ کیلومتر گزارش شده است؛ هرچند این مجموعه در همهٔ بخش‌ها به صورت یک دیوار پیوسته و کامل ساخته نشده بود.

داغ‌باری نشان می‌دهد که راهبرد دفاعی ساسانیان تنها به حفاظت از محدودهٔ شهری محدود نبود؛ بلکه هدف، دشوار کردن عبور از گذرگاه‌های مهم و ایجاد یک سامانهٔ دفاعی گسترده در شرق قفقاز بود.

دربند پس از دوران ساسانی
تاریخ دربند با پایان فرمانروایی ساسانیان به پایان نرسید. این شهر در دوره‌های بعد نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی و اهمیت نظامی و بازرگانی خود، محل رقابت و فرمانروایی حکومت‌های گوناگون بود.

در سال ۶۲۷ میلادی، خزرها با یاری امپراتور بیزانس، هراکلیوس، شهر را تصرف کردند. در دههٔ ۶۴۰ میلادی، دربند به قلمرو حکومت اسلامی پیوست و در دوره‌های بعد، زیر فرمان حکومت‌های مختلف قرار گرفت.

بخش‌هایی از بافت تاریخی شهر، از جمله کوچه‌ها، بناهای مسکونی، نیایشگاه‌ها و سازه‌های عمومی، نشان‌دهندهٔ تحولات دربند در دوره‌های پس از ساسانیان هستند.
به همین دلیل، دربند را باید شهری با لایه‌های تاریخی متعدد دانست؛ شهری که در آن میراث ساسانی در کنار آثار دوره‌های بعد باقی مانده است.

ثبت در فهرست میراث جهانی
در سال ۲۰۰۳ میلادی، مجموعهٔ «دژ، شهر کهن و استحکامات دربند» در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.
این مجموعه به دلیل اهمیت تاریخی و معماری خود و نقش آن در سامانهٔ دفاعی شمالی شاهنشاهی ساسانی، ارزش جهانی دارد.

یونسکو در معرفی این اثر، دربند را بخشی از خطوط دفاعی شمالی شاهنشاهی ساسانی می‌داند که در شرق و غرب دریای کاسپین امتداد داشتند. این مجموعه در دوره‌های بعد نیز مورد استفاده قرار گرفت و اهمیت راهبردی آن تا سدهٔ نوزدهم ادامه یافت.

امروزه دربند در جمهوری داغستان فدراسیون روسیه قرار دارد. جایگاه سیاسی کنونی شهر، بخشی از تاریخ چندلایهٔ آن است؛ اما نباید موجب نادیده گرفتن نقش آن در تاریخ ایران ساسانی شود.

سخن پایانی
👇🏻👇🏻