دربند؛
دروازهٔ ایرانی قفقاز و یادگار روزگار ساسانی

شهری که دیوارهایش هنوز از تاریخ ایران سخن می‌گویند

در کرانهٔ غربی دریای کاسپین، در جمهوری داغستان روسیه، شهری تاریخی به نام دربند قرار دارد؛ شهری که پیشینهٔ سکونت در آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و دیوارها و دژهای عظیمش از مهم‌ترین یادگارهای معماری نظامی ایران ساسانی به شمار می‌روند.

دربند در گذرگاه باریکی میان دامنه‌های قفقاز و دریای کاسپین قرار گرفته است.
این موقعیت جغرافیایی، شهر را به یکی از مهم‌ترین نقاط راهبردی منطقه تبدیل می‌کرد؛ زیرا گذر از شمال قفقاز به سرزمین‌های جنوبی، در این محدوده با موانع طبیعی روبه‌رو بود و کنترل آن برای فرمانروایان اهمیت نظامی و اقتصادی داشت.

در روزگار ساسانیان، دربند بخشی از سامانهٔ دفاعی گسترده‌ای بود که برای محافظت از مرزهای شمالی شاهنشاهی ایران در برابر یورش‌های احتمالی از شمال قفقاز گسترش یافت. استحکامات این شهر، همراه با دژها و دیوارهای کوهستانی پیرامون آن، هنوز گواهی ارزشمند بر توان مهندسی و سازمان‌دهی حکومت ساسانی است.

دربند؛ گذرگاه میان کوه و دریای کاسپین
نام «دربند» از واژه‌های فارسی «در» و «بند» ساخته شده و معنای آن به «دروازهٔ بسته» یا «راه‌بند» نزدیک است.
این نام با جایگاه جغرافیایی شهر و نقش آن در کنترل گذرگاه میان کوهستان و دریا تناسب دارد.

البته نام‌های تاریخی این شهر در منابع گوناگون یکسان نیستند. در برخی نوشته‌های ارمنی، نام‌هایی مانند «چور» و در منابع عربی نام «باب‌الابواب» برای آن به کار رفته است.
نام امروزی روسی شهر، «دربنت»، از صورت فارسی «دربند» گرفته شده است.

پیشینهٔ این منطقه بسیار کهن‌تر از دوران ساسانی است. کاوش‌های باستان‌شناختی از سکونت و استقرار انسان در این ناحیه از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد خبر می‌دهند. همچنین شواهد دفاعی مربوط به هزارهٔ نخست پیش از میلاد در آن شناسایی شده است. بنابراین، نباید پیدایش شهر و نخستین استحکامات آن را با ساخت دیوارهای عظیم سنگی ساسانی یکی دانست.

اهمیت دربند در طول تاریخ، نتیجهٔ جایگاه ویژهٔ آن در مسیرهای ارتباطی میان شمال و جنوب قفقاز بود؛ گذرگاهی که هم برای دفاع از سرزمین‌های جنوبی و هم برای بازرگانی و رفت‌وآمد مردمان اهمیت داشت.

خسرو انوشیروان و استحکامات بزرگ دربند
خسرو یکم، مشهور به انوشیروان، از سال ۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی شاهنشاه ساسانی بود.
در دوران فرمانروایی او، برنامهٔ گسترش و استوارسازی استحکامات قفقاز اهمیت فراوانی یافت.

بااین‌حال، ساخت دیوارهای دفاعی دربند در یک مرحله انجام نشد.
پیش از دوران خسرو انوشیروان نیز فرمانروایان ساسانی برای حفاظت از این گذرگاه اقداماتی انجام داده بودند.
پژوهش‌های باستان‌شناختی و تاریخی از چند مرحلهٔ ساخت‌وساز و بازسازی خبر می‌دهند؛ از جمله اقداماتی در دوران یزدگرد دوم و قباد یکم.

در سدهٔ ششم میلادی، مجموعهٔ بزرگ دیوارهای سنگی، برج‌ها و دژ دربند گسترش یافت و شکل برجسته‌ای پیدا کرد.
بخش عمدهٔ این مجموعه به دورهٔ خسرو انوشیروان نسبت داده می‌شود؛ به‌ویژه در منابع تاریخی کهن، نام او با ساخت استحکامات عظیم دربند پیوند خورده است.

پس از صلح ایران و بیزانس در سال ۵۶۲ میلادی، شرایط برای ادامهٔ فعالیت‌های ساختمانی و دفاعی در منطقه مساعدتر شد. بااین‌همه، تاریخ دقیق ساخت همهٔ بخش‌های مجموعه یکسان نیست و نمی‌توان تمام دیوارها و برج‌ها را حاصل یک برنامهٔ ساختمانی در یک سال مشخص دانست.

اهمیت این مجموعه در آن است که ساخت و نگهداری آن به حکومتی نیرومند، سازمان نظامی گسترده و توانایی مهندسی چشمگیری نیاز داشت.

دیوارهای سنگی؛ سد دفاعی ایران در قفقاز
یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های دربند، دو دیوار دفاعی موازی آن است که از ساحل دریای کاسپین به سوی دژ کوهستانی امتداد یافته‌اند. این دیوارها گذرگاه میان کوه و دریا را محدود می‌کردند و امکان کنترل رفت‌وآمد از این مسیر را فراهم می‌ساختند.

بر پایهٔ اطلاعات مرکز میراث جهانی یونسکو، دو دیوار اصلی در بخش شهری حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ متر از یکدیگر فاصله داشتند و نزدیک به ۳٫۶ کیلومتر از ساحل تا دژ امتداد می‌یافتند. بخش‌هایی از دیوارها نیز به درون دریای کاسپین کشیده شده بودند تا از محدودهٔ بندر محافظت کنند.

در امتداد دیوارها برج‌های دفاعی متعددی ساخته شده بود. یونسکو شمار برج‌های دفاعی این مجموعه را ۷۳ برج ذکر می‌کند که ۴۶ برج در دیوار شمالی قرار داشتند. از ۱۴ دروازهٔ اصلی تاریخی نیز ۹ دروازه باقی مانده است.

دیوارهای شهر به یک دیوار کوهستانی بزرگ‌تر متصل می‌شدند که به سوی غرب و درون کوهستان امتداد داشت. این بخش که در پژوهش‌های تاریخی با نام «داغ‌باری» شناخته می‌شود، از اجزای مهم سامانهٔ دفاعی منطقه بود و مجموعه‌ای از استحکامات و برج‌ها را دربر می‌گرفت.
👇🏻👇🏻