✔️تصویری شکسته در آینه هجو؛ تاملی بر فیلم کوتاه «گاد: سرنگیتی» و معمای جبر و اختیار (پیشنهاد می‌کنم فیلم را حتما ببینید)

🟥فیلم کوتاه «گاد: سرنگیتی» (God: Serengeti) ساخته نیل بلومکمپ در سال ۲۰۱۷، اثری در ژانر کمدی سیاه است که نگاهی هجوآمیز و ساختارشکنانه به مفهوم آفرینش و رابطه خالق و مخلوق می‌اندازد. در این روایت حدودا چهار دقیقه‌ای، شخصیت خدا (با بازی شارلتو کوپلی) نه به عنوان یک قدرت مطلقِ متافیزیکی، بلکه در قامت یک اشراف‌زاده‌ی سالخورده، بی‌حوصله و دمدمی‌مزاج به تصویر کشیده می‌شود که در اتاق مطالعه‌ی مجلل خود نشسته است. او در حالی که کتابی درباره‌ی سیاه‌چاله‌ها می‌خواند، به ماکتی زنده از دشت سرنگیتی و انسان‌های نخستین که روی میزش قرار دارد، نگاه می‌کند. این کاراکتر با مخلوقات درون ماکت با بی‌تفاوتی و گاه بی‌رحمی رفتار کرده و به پیشخدمت خود دستور می‌دهد تا تغییرات دلخواه و اغلب مخربی را در دنیای کوچک آن‌ها اعمال کند. از منظر تحلیل سینمایی، بلومکمپ در این اثر از رویکرد انسان‌انگاری استفاده کرده تا ضعف‌ها، کاستی‌ها و رفتارهای خودکامه‌ی بشری را به یک قدرت برتر فرافکنی کند. خدای این فیلم، بیش از آنکه نمایانگر یک مفهوم الهیاتی کلاسیک باشد، استعاره‌ای از صاحبان قدرت در جهان واقعی است که با تصمیمات خودسرانه‌ی خود، سرنوشت جوامع را به بازی می‌گیرند. در واقع، فیلم نقدی نمادین به سوءاستفاده از قدرت و بی‌تفاوتی نسبت به رنج دیگران ارائه می‌دهد.
یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی که این فیلم کوتاه به وضوح به آن دامن می‌زند، مسئله‌ی جبر و اختیار است. جهانِ به تصویر کشیده شده در «گاد: سرنگیتی»، جهانی به شدت دترمینیستی است که در آن انسان‌ها هیچ‌گونه اراده و عاملیتی از خود نشان نمی‌دهند. ساکنان ماکت سرنگیتی، صرفاً مهره‌هایی منفعل هستند که سرنوشت، رنج و بقای آن‌ها کاملاً به هوس‌های لحظه‌ای و تصمیماتِ غیرقابل پیش‌بینیِ یک نیروی خارجی گره خورده است. این نگاه، در تقابل با رویکردهای فلسفی و الهیاتیِ مدافع اراده‌ی آزاد قرار می‌گیرد؛ رویکردهایی که در آن‌ها انسان با وجود محدودیت‌های محیطی، دارای قدرت انتخاب، عاملیت اخلاقی و توانایی تأثیرگذاری بر سرنوشت خویش است. در پارادایم‌های مبتنی بر اختیار، رنج‌ها و چالش‌ها معمولاً در چارچوب یک نظامِ علت و معلولی یا بستری برای رشد ارزیابی می‌شوند. اما فیلم بلومکمپ با سلب کامل این اختیار از انسان، تعمداً تصویری ابزورد از شرایط بشری خلق می‌کند. در این ساختار مبتنی بر جبر مطلق، تلاش و تقلای انسان بی‌معنا جلوه می‌کند، زیرا هر لحظه ممکن است با مداخله‌ی یک نیروی قاهر و بی‌تفاوت، همه‌چیز دگرگون شود. فیلم از طریق این نمایشِ هجوآمیز، مخاطب را به شکلی بی‌پرده با پرسش‌هایی اگزیستانسیال درباره‌ی میزان کنترل انسان بر زندگی خود و ماهیت رنج‌های تصادفی در جهانی مواجه می‌سازد که عاملیت انسانی در آن به چالش کشیده شده است.

📎قسمت دوم فیلم را در پست بعد تماشا کنید

❌@negahiinou