افسار شتر به دمّ خر بستن


امروز در متن پرحکمت بی‌نام و نشانی از سدهٔ هفتم که سرگرم تصحیحش هستم به این بیت رسیدم:

تُهْدَى الْأُمُورُ بِأَهْلِ الرَّأْيِ مَا صَلَحَتْ
فَإِنْ تَوَلَّتْ فَبِالْأَشْرَارِ تَنْقَادُ(۱)

شاعر این بیت صلاة بن عمرو، مشهور و ملقّب به الأفوه الأودی از شاعران عصر جاهلی است. ترجمهٔ بیت در این حدود است:
کارها تا زمانی که به دست صاحبان خرد و تدبیر باشد، راهبری می‌شود؛ و اگر (از دست آنان) واگذار گردد، به دست اشرار رانده می‌شود.
قدمای ما به این مهم توجه داشته‌اند و حاکمان را بیم و انذار می‌داده‌اند از این‌که کارهای مُلک و مردم مبادا به نااهلان تفویض شود.
در این معنی شیخ اجلّ راست:

به رای جهاندیدگان کار کن
که صید آزموده‌ست گرگ کهن
خردمند باشد جهاندیده مرد
که بسیار گرم آزموده‌ست و سرد
گرت مملکت باید آراسته
مده کار معظم به نوخاسته(۲)

در جایی دیگر فرماید:

ندهد هوشمند روشن‌رای
به فرومايه کارهای خطير
بورياباف اگر چه بافنده است
نبرندش به کارگاه حرير(۳)

ضرب‌المثل مشهور افسار شتر به دمّ خر بستن هم همین معنی را دربردارد.
وای به حال مملکت و مردمانی که کارهای گرانشان به دست نابخردان بی‌لیاقت تمشیت گردد و افسار اشتر اموراتشان از بد روزگار و از بدی بخت به دم خر گره خورده باشد؛ بر مرده و زندهٔ ایشان باید گریست!


۱.المنتحل، ابومنصور الثعالبی، المحقّق الشیح احمد ابوعلی، المطبعةالتجاریه، الاسکندریه، ۱۳۱۹ق/۱۹۰۱م، ص ۱۷۲
۲.بوستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، انتشارات خوارزمی، تهران، ۱۳۷۲، ص ۷۵
۳.گلستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، انتشارات خوارزمی، تهران، ۱۳۷۴، ص ۱۶۰
https://t.me/naghshbarab