وقایع اتّفاقیه
نمونه‌ای از احوالات بلاد ایران در اواخر عصر ناصری و روزگار سلطنت مظفّرالدین‌شاه


کتاب ارزشمند وقایع اتّفاقیه(۷۳۰ صفحه)سندی گرانبها در مطالعهٔ اوضاع فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی ایران در اواخر سلطنت شاه شهید و در روزگار سلطنت مظفّرالدین شاه است.
ما اگر چنین گزارش دقیقی از دیگر شهرها و روستاهای ایران در آن سالها نداریم؛ امّا می‌توانیم از روی گزارشهای دقیق خفیه‌نویس/خفیه‌نویسان نویسندهٔ این کتاب به وضعیت دیگر بلاد و قَصَبات ایران از جهات گوناگون در آن سالها پی ببریم.
توجه داشته‌باشیم که شیراز عصر ناصری و مظفّری تقریباً همان اصفهان و مشهد و طهران و اهواز و کرمان و یزد عصر ناصری و مظفّری است و در آن عصر چندان تفاوتی میان شمال و جنوب و غرب و شرق ایران نبوده‌است؛ بنابراین اگر در این کتاب دربارهٔ ناامنی راهها، سرقت‌های شبانهٔ منازل، شرارت ورزیدن اشرار و الواط، کمیاب و گران شدن نان و ارزاق، نحوه و نوع مجازات‌ها، نزاع مردمان با یکدیگر، اجحاف حکّام و درباریان به مردم، آلودگی معابر و خرابی راه‌های کوی و گذرها، انواع جرم و جنایت‌هایی که در میان مردم ارتکاب می‌شده‌است، مشاغل و مکاسب معمول مردم، تفرعن ملّایان و دخالت‌‌شان در کارهای شخصی مردم و امور اجرایی و اداری حکومت، و رقابت و حسادت ایشان با یکدیگر، امور مالی و مالیاتی، اقلیّت‌های مذهبی، مراسم و آداب و عادتها، مطربانِ یهودی و گرفتاری‌های‌شان، بیماری‌های معمول و مسری و مرگ‌ومیر افراد، شورش‌ها و اعتراضات مردمی، دخل و دزدی‌های لشکریان، حوادث طبیعی و تلفات آن، مناسبات میان مردم و حکومت و ... گزارش شده‌است یقیناً نظیر و مشابه هریک را می‌توان برای دیگر نواحی ایران تصوّر نمود.
از مجموع گزارش‌های این کتاب به این مهمّ پی می‌بریم که دولت فخیمهٔ انگلیس، بر آنات و لحظات ما و احوالات‌مان اشرافی عجیب و غریب داشته‌است!
این کتاب برای کسانی که علاقه‌مندند از احوالات حکومت و مردم در آن عصر اطلاعات دقیق و درستی پیدا کنند، مرجعی مفید و کم‌نظیر است.
از مقدّمهٔ دلنشین و پربار و پر از نکتهٔ زنده‌یاد سعیدی سیرجانی بر این کتاب نیز نکات ارزشمندی دستگیر مخاطب علاقه‌مند می‌شود.


وقایع اتّفاقیّه(مجموعه گزارشهای خفیه‌نویسان انگلیس در ولایات جنوبی ایران از سال ۱۲۹۱ تا ۱۳۲۲قمری)، به کوشش سعیدی سیرجانی، نشر
ذهن‌آویز، ۱۴۰۲

https://t.me/naghshbarab