پرسش اساسی برای اهداف ما این است که چه اندازه از این چندصداییِ خدایان [= چندخداپرستی] در آستانه‌ی ظهور اسلام در عربستان بر جای مانده بود. یمن در دوران سیطره‌ی حمیریان، تا اواخر سده‌ی چهارم میلادی رویکردی توحیدی به خود گرفته بود، به‌گونه‌ای که هم یهودیان و هم مسیحیان خدای خویش را «رحمانان» [Raḥmanān: خدای رحمان] می‌خواندند. بدین‌ترتیب، کتیبه‌های تقدیم‌شده به خدایانِ متعدد در جنوبِ مشرک عربستان، جز در چند مورد استثنایی، ناگهان پایان پذیرفت. در آن سوی دریای سرخ، پادشاهیِ مسیحیِ آکسوم قرار داشت، که بنا بر گزارش‌های مسلمانان، دقیقاً در حوالی دوران ولادت محمد [ص]، بازیگر اصلیِ سیاسی در جنوب عربستان به شمار میرفت. در شمال، شرک یونانی–رومی و دین رسمی امپراتوری روم از زمان الحاق پادشاهی نبطی به دست تراژان، امپراتور روم، در سال ۱۰۶ میلادی، به بخش‌هایی از قلمرو نبطیان نفوذ کرده بود. در جریان مسیحی شدن خاور نزدیک، قبایل عربِ در خدمت روم در شمال عربستان نیز روی به پذیرش مسیحیت نهادند؛ چنان‌که افزایش شمار کتیبه‌های عربی مزین به صلیب و حاوی اشاراتی به «الإله» گواه آن است. اگر بتوان سخنی گفت، این است که هر آنچه در طلیعه‌ی سده‌ی هفتم میلادی از شرک عربی باقی مانده بود، از شمال و جنوب در محاصره‌ی پیشروی و نفوذ یکتاپرستی قرار داشت.
سکوت نسبی قرآن درباره‌ی خدایان عربستان را باید در این سیاق درک کرد، که در آن آیین‌های عبادی عرب از دیرباز در حال فروپاشی و اضمحلال بوده‌اند. قرآن را باید شاهدی مستقیم -هرچند جانب‌دارانه- بر این فرایند دانست. این متن بازتاب‌دهنده‌ی حافظه‌ی تاریخیِ مخاطبان خویش درباره‌ی تاریخ دور و نزدیک شرک عربی است. شاید دوران بت‌پرستیِ عامیانه همراه با تمثال‌های تراشیده‌شده از خدایان سپری شده بود، و از این رو در قرآن به روزگاران دوردست‌ترِ روایات بایبلی احاله گشته بود؛ اما این عادت که خدایان فروتر را واسطه و پله‌ای برای تقرب به خدای برتر قرار دهند، به‌سختی از میان میرفت. خدایان جنوب عربستان پس از دو سده رکود و فراموشی غبار نسیان گرفته بودند، اما غرب و شمال عربستان هنوز می‌توانستند مأمن آیین‌های خدایان کهن باشند. بنابراین مهم است که قرآن به عنوان مأخذی دست‌اول برای واپسین ایستادگی‌های شرک در عربستان بازخوانی شود؛ چرا که تصویری اجمالی و زنده از دین عربی در اوایل سده‌ی هفتم میلادی را به دست می‌دهد، مشتمل بر خدایانی که هنوز گرامی داشته می‌شدند و آنان که دیگر خاطره‌ای دوردست به شمار می‌آمدند.
Süleyman Dost, Before the Qur'an: Material Sources at the Advent of Muslim Scripture, 2026, introduction
#اسلامیات
@m_stigmata