«هیچ گیسویی چنین ولوله در پارس نکرد»شاید با نام
مهسا او را بشناسیم؛ شاید هم
ژینا. تفاوتی نمیکند. هر دو نام، امروز ما را به یک چهره بازمیگردانند؛ به دختری جوان که در شهریور ۱۴۰۱، پیش از آن که فرصت تجربۀ تمام آنچه را که زندگی برایش در نظر گرفته بود، داشته باشد، ظالمانه کشته شد. نامش امّا، در همان شهریور متوقف نماند؛ رمز شد. از مرزهای یک زندگی گذشت و به حافظهٔ جمعی مردمی راه یافت که هر یک، به زبان خود، بخشی از آن فقدان را روایت کردند.
«زن، زندگی، آزادی» از دل آن روزها برخاست؛ امّا اگر بخواهیم آن را صرفاً یک شعار، یک جنبش یا یک سلسله اعتراضات بدانیم، شاید از پس فهم ژرفای آنچه در زیر پوست جامعه میگذشت، برنیاییم. این سه واژه، بهرغم کوتاهیِ ظاهرشان، نه یک خواستهٔ منفرد که تصویری از انسانی را ترسیم میکنند که میخواهد بر سرنوشت خویش صاحباختیار باشد.
زن در این میان، تنها یک جنسیت نیست؛ ایستادن در برابر باورهای اشتباه و پوچی است که انسان را محدود میکنند. زندگی، صرفِ نفسکشیدن و استمرار زیست نیست؛ تمنّای زیستنیست که در آن انسان بتواند خود را آنگونه که میخواهد بیافریند، دوست بدارد، بیندیشد، انتخاب کند و آیندهای را تصور کند که از پیش برایش تعیین نشده باشد؛ و آزادی، افقیست که انسان همواره در نسبت با قدرت، جامعه، دیگری و حتّی ترسهای خویش بهسوی آن حرکت میکند.
«زن، زندگی، آزادی» را نمیتوان تنها در خیابانهای آن روزها جستوجو کرد. این عبارت در دانشگاهها شنیده شد، بر دیوارها نشست، در موسیقی و شعر و تصویر بازتاب یافت، به زبان نسلهای مختلف راه پیدا کرد و در زندگی روزمرهٔ انسانهایی که شاید تا آن زمان، هرگز در یک خیابان مشترک کنار یکدیگر نایستاده بودند، معنایی تازه پیدا کرد و شاید «زن، زندگی، آزادی» بیش از هر چیز، جنبشِ بازپسگیریِ حقِ معنا دادن به زندگی بود؛ تلاشی برای آن که انسان، پیش از آن که به یک عنوان، یک عدد، یک پرونده یا یک خبر فروکاسته شود، دوباره بهعنوان «انسان» دیده شود.
با همۀ اینها هیچ روایتی از آن روزها نمیتواند از سایهٔ سوگ جدا باشد. در پسِ هر تصویری که از آن ایّام در حافظه مانده، فقدانی ایستادهاست؛ چهرههایی که دیگر در قاب فردا دیده نشدند و اصواتی که خاموش ماندند. زمان میگذرد، امّا غیاب، گاه زمانپذیر نیست و سالگردها از همین رو اهمیت دارند. نه صرفاً برای آن که روز و ماه و سال را تکرار میکنند، بلکه برای آن که در برابر فرسایش حافظه میایستند.
مهسا در حافظه ماند. نه فقط به سبب آن که نامش در میلیونها صفحه و تصویر تکرار شد؛ بلکه به این سبب که پس از او، بسیاری از انسانها نسبت خود را با واژههایی چون زن، حق، اختیار، کرامت، اعتراض، ترس و آزادی از نو سنجیدند. شاید ارزش تاریخی یک رخداد، تنها در آنچه در بیرون از انسان تغییر میدهد خلاصه نشود؛ گاه باید دید چه چیزی را در درون انسان برای همیشه دگرگون میکند. نسلی که آن روزها را زیست، دیگر همان نسلی نبود که پیش از شهریور ۱۴۰۱ میاندیشید. بخشی از کودکیاش در آن روزها پایان یافت؛ بخشی از سادهدلیاش رنگ باخت و بخشی از باورهایش دگرگون شد.
اما در کنار این فقدانها، چیز دیگری نیز متولد شد؛ نوعی آگاهی! آگاهی از اینکه تاریخ، همیشه در کتابهای قطور و تالارهای قدرت نوشته نمیشود و امروز، در سالگرد کشته شدن مهسا امینی، شاید نتوانیم و نباید هم که روایت آن روزها را صرفاً با یک جمله به پایان رسانیم. نه میتوان تمام آنچه بر یک جامعه گذشت را در چند کلمه خلاصه کرد و نه میتوان رنج انسانها را با استعارههایی زیبا، بیخطر و بیدرد کرد؛ اصلاً برخی زخمها برای آن نیستند که زیبا روایت شوند؛ برای آناند که بمانند. مهسا امینی امروز بخشی از حافظهٔ معاصر ایران است و «زن، زندگی، آزادی» بخشی از روایتی که هنوز
پایان نیافتهاست.
🆔
@KhabarnamehSUT 
