ایران و جاده های پاکستان و چین

■ در ایران امروز:
۱. تقریبا همه می توانند تا بالاترین درجه تحصیلی، درس بخوانند اما مردان به راحتی کار پیدا نمی کنند(احتمالا از هر ۴ نفر، ۱ نفر بیکار است)(بحران بیکاری). بیش از نیمی از تحصیلکرده‌ها، زن هستند اما از هر ۶ نفر از زنان، ۵ نفر مشارکت اقتصادی ندارند.

۲. آن ۳ (از ۴) مرد و ۱ (از ۶) زن شاغل هم وضعیت شغلی رضایت بخشی ندارند(از هر ۱۰ نفر، ۹ نفر قرارداد کار موقت دارند).بخش بزرگی از اینها، مشاغل غیررسمی دارند یعنی بی‌پناهان اقتصادی هستند.

۳.نظام خانواده، از یک خانواده گسترده مردسالار به یک خانواده هسته ای بی مرکز و متزلزل تبدیل شده و نظم کهنِ خانواده محور ایرانی، گرفتار زلزله های مختلف شده است. نهادهای مدنی هم ضعیف هستند. جامعه، کم و بیش بی سازمان است.

۴. از هر ۱۰ نفر از جوانان، ۹ نفر دسترسی به اینترنت دارد و خواستهای این جوانان(از رفاه تا آزادی)، فراتر از ظرفیت های سیستم است(انقلاب انتظارات). نسل دهه نودی ها و عمدتا وابسته به اینترنت، مرتب سوال میرسند: چرا در اینجا به دنیا آمده ایم؟

۵. بیش از ۸۰ درصد جامعه، مشکل معیشتی دارند(گستردگی فقر) و زیرساختهای آموزشی، بهداشتی، حمل و نقل و انرژی، فرسوده و بحرانی هستند. قطعی برق، نوک کوهِ یخِ افول ظرفیت‌هاست.

■ با هر دیدگاه اقتصاد سیاسی، ما با یک جامعه پًر مشکلِ پُر مخاطره مواجهیم؛ جامعه‌ای با فقرای زیاد و یک"طبقه متوسطِ فرودستِ بزرگ"؛ طبقه ای که همزمان با داشتن خواستهای سیاسی و دیدگاههای بازتر فرهنگی، نیازهای اقتصادی اش، ابتدایی است؛ جامعه ای پر از حسرت که می‌پندارد بی آینده است؛ آن هم در کشوری که یک قرن است هر رویایی در مورد آینده، نوعی بازگشت به گذشته بوده است.

■ در طی ۲ دهه اخیر، ظرفیت فکری و عملی آدم‌ها و نهادها، به حل مشکلات منجر نشده و شکافی عمیق بین نیازها در پایین با عملکردها در بالا پدید امده است؛ این یعنی الزام به تغییر، تقریبا قطعی است.

■ چه امکانهایی، پیش روست؟ تاریخ، بن بست ندارد و امکانها، زیادند اما آینده احتمالا وضعیتی"نزدیک" به یکی از ۴ سناریو زیر است:

1⃣ ورشکستگی(دولت ضعیف- جامعه ضعیف): بدترین شر، جهنم وضعیت دولت ورشکسته(Failed State) است(طرح اسراییل برای همه کشورهایی که در دایره دشمنِ وجودی آن قرار گرفته اند؛ هدف اصلی دو جنگ اخیر)؛ وضعیتی که تحریم، جنگ، محاصره، فرسایشِ شتابنده زیرساختها، ناکارآمدی سیستمی، و خشم و نفرت های داخلی، خطر آن را هر روز بیشتر در افق پدیدار کرده است. بیش از استبداد، خطر جنگ داخلی، بزرگترین مخاطره پیش روی ایران است.

2⃣ دموکراسی(دولت ریشه دار قوی- جامعه قوی): توازن نیروها و ظرفیت فکری آنها، ضعف نهادها، تخریب طبقه متوسط(با فقر، تحریم و فرسودگی روانی حاصل از ناکامی‌های سیاسی)، نیازهای شدید بازتوزیعی و تاریخ بلند بی اعتمادی در جامعه، باعث شده که حداقل تا میان مدت، احتمال وقوع این سناریو به شدت کم باشد. جهان ما نیز به سمت چنین مسیری نمیرود(اندک بودن فرصتهای بین‌المللی).

3⃣ پاکستانی شدن(دولت شکننده اما مسلط- جامعه ضعیف) یعنی جامعه فقیر، از هم گسیخته، اسیر قفس هنجارها و تحت کنترل نظامیها. با وجود برخی واگرایی های قومی، نه جامعه ایران، خصلت قومی- قبیله ای پررنگی دارد، و نه نظامیان ایران، نظامی های کلاسیک پاکستانی هستند. گرایشهای قوی‌ای برای حرکت در این مسیر وجود دارد و این سناریو حداقل در کوتاه مدت، پُراحتمال است اما احتمال پایداری آن در بلندمدت، زیاد نیست.

4⃣ چینی شدن(دولت قوی- جامعه ضعیف) یعنی یک سیستم منسجم و بسته سیاسی(با محوریت یک حزب) که اولویت شماره یک آن، نظم همراه با توسعه اقتصادی است، و مسلط بر یک جامعه ضعیف. آنچه چین را چین کرد، "دربهای باز سیاست خارجی و همکاری با همه جهان" بود. وقوع این سناریو یعنی ظهور رژیم اقتدارگرای هوشمند(Smart authoritarianism) با گرایش به توسعه ملی در ایران. هرچند تمایلهایی برای حرکت در این مسیر وجود دارد اما گرایشهای مشروطه خواهانه، ضعف انضباط اجتماعی در پایین و نظم تشکیلاتی در بالا، ایدئولوژی‌ نظامی‌ها، جامعه چندقومیتی و هویت‌‌خواه و چند عامل داخلی و بین المللی دیگر(مانند روسیه)، حداقل در کوتاه مدت احتمال برقرار کردن الگوی حکمرانی چینی را ضعیف کرده است.

■ ایرانِ متفاوتی پیش روست: 1⃣مصیبت است2⃣دور از توان واقعی ماست3⃣نامطلوب است4⃣هرچند دور از بخش مهمی از آرزوهای مشروطه‌‌خواهانه ماست، اما سقف واقعیتهای ممکن ایران در یک دهه آینده چیزی فراتر از "چین کوچک" نمیتواند باشد. چه بسا مسیرهای پیش روی ما بسی بیش از این ۴ جاده باشند. اما هر چه شود، احتمالا آینده ما جاده ای خواهد بود مایل به پاکستانی‌ یا چینی‌شدن. این یعنی در آینده ایران تا مدتها، درست مثل اغلب دهه های ۱۲۰ سال گذشته، خواست دولتِ قوی، قوی ترین خواسته باقی خواهد ماند.

✏سعید عطار/ققنوس
https://t.me/iransaeedattar