⚠️ خبر نه ربیع (3)

❌بدعت تکفیر علما، به خاطر عدم قبول روایات بی سند!

پیشتر گذشت که عقیده علمای متقدم امامیه در مورد روز مرگ عمر، و دلیل تغییر رویکرد جمعی از متأخران چه بوده است. (t.me/gholow2/283)
پیامی با این عنوان به من رسید که «ایام فرحة الزهراء که می رسد، صدای اصحاب شیطان بلند می شود: عمر را در ذی الحجة کشته اند!» و در ادامه با گزینش سلیقه ای برخی از اخبار متعارض عامه و ترکیب سلیقه ای و غیر منضبط آنها، و وانهادن اقوال مشهور و گزارش های بسیار دیگر تاریخ قتل خلیفه را در ماه ربیع تخمین زده بود؛ تا به گمان خود نظرش را به عامه هم بچسباند.
من در اینجا به ضعف های بسیار این نوع استنادات شایع غیر متخصصانه به منابع عامه کار ندارم، سخن اینجاست که چرا آن قدر زمینه تعصب در جامعه فراهم آمده، که خیل علمای متقدم شیعه به خاطر مسأله ای غیر ضروری و خبری مجهول تفسیق و تکفیر شوند؟

ما هرچه در کلمات بزرگان امامیه می نگریم، ظاهراً تا قبل از قرن8 در مورد تاریخ مرگ عمر بر اواخر ذی الحجة اتفاق دارند. روایت مجهول و مرسل نهم ربیع نیز از دوره های میانی به طریقی نامعلوم و بدون سابقه روشن، در میان شیعه پیدا شد و با مخالفت و انکار برخی علما (مانند ابن ادریس، سید بن طاووس و کفعمی) روبرو گشت؛ ولی به تدریج شهرت و مقبولیت یافت. هم چنین از احتمال ذکر روایتی توسط شیخ صدوق در مورد نه ربیع بر فرض صحت نسبت روایت به شیخ صدوق نیز عقیده ایشان را روشن نمی شود. چه آنکه شیخ فراوان روایاتی را ذکر نموده و در جای دیگر خلاف آن را نظر خود دانسته است. (نمونه ر.ک t.me/Estedlale_Ma/835)
در این میان تنها عبدالجلیل رازی (ق6) تاریخ نه ربیع و نه جشن آن را تأیید کرده (نقض، ص: 353) که البته ظاهر عقاید او با مدافعان متأخر عید نه ربیع فرسنگ ها فاصله دارد. و از کلمات او حتی نفی برائت، و روحیه بتری برمی آید! و بی شک نمی توان او را مدافع خبر امروزی نه ربیع پنداشت. و البته در همان جا تشیع ابولؤلؤ را هم رد نموده است.

اما یک نکته جالب عجم بودن جناب عبد الجلیل است. و از سویی در کلام مرحوم سید بن طاووس (664ق) که خود صریحاً قول مشهور در مورد آخر ذی الحجة را ترجیح داده، نیز آمده برخی از عجم و اخوان این روز را گرامی می دارند:

«اعلم أن هذا اليوم وجدنا فيه رواية عظيم الشأن‏ و وجدنا جماعة من العجم و الإخوان يعظمون السرور فيه و يذكرون أنه يوم هلاك بعض من كان يهون بالله جل جلاله و رسوله ص و يعاديه و لم أجد فيما تصفحت من‏ الكتب إلى الآن موافقة أعتمد عليها للرواية التي رويناها عن ابن بابويه ره فإن أراد أحد تعظيمه مطلقا لستر يكون في مطاويه غير الوجه الذي ظهر فيه احتياطا للرواية فكذا عادة ذوي الرعاية» (إقبال الأعمال، ط-الإسلاميه‏، ج‏2، ص: 598)

و از طرفی در منبع نصیری متقدم (الاعیاد) این روز را از اعیاد عجمی دانسته و به طور کلی در این کتاب و برخی از دیگر آثار نصیریه شاخصه ایرانی خیلی پر رنگ است.

البته ابن ادریس وقتی نه ربیع را رد می کند، و آن را مخالف اجماع می داند، نمی گوید قائل چه دسته ای هستند. و تنها می گوید «قد يلتبس على بعض أصحابنا» (السرائر، ج‏1، ص: 419)

اینها متقدم ترین کلمات امامیه در مورد نه ربیع است، که به ریشه یابی خبری که پیشتر ها نزد نصیریان شواهد متعددی داشته کمک نماید. چه آنکه مصادر متأخری هم که این روایت را نقل کرده اند همگی یا کتبی مجهول الهویة اند یا متعلّق به جریانات شناخته شده غلوّ و یا جزو مصادری که واسطه انتقال آثار فِرَق منحرف به فرهنگ امامیه به شمار می روند؛ مانند کتب حسن بن سلیمان حلّی.

نکته جالب دیگر اینکه بنا بر تعبیر «وجدنا» در کلام سید بن طاووس و نیز ذکر نکردن خبر منسوب به شیخ صدوق توسط او، به ظن قوی این خبر نزد سید وجاده بوده است. و چنانکه می دانیم سید در مواردی برخی از نسخ را به اشتباه به برخی از بزرگان مانند شیخ مفید ره نسبت داده است. (مانند کتاب مولد النبی در اقبال) به هر حال سند و متن گزارش منسوب به شیخ صدوق در دست ما نیست. و نمی توانیم قضاوت روشنی در مورد آن داشته باشیم. اما می دانیم که در مواردی بعضی از اخبار پر آسیب فرقه خطابیه در آثار شیخ و برخی از دیگر محدثان راه یافته است. (نمونه: t.me/gholow2/171)

ادامه مطلب سید (كذا عادة ذوي الرعاية) هم ظاهراً اشاره به مبنای مشهور ایشان در مورد تسامح در ادله سنن دارد. (ر.ک فلاح السائل، ص: 12) و البته این دیدگاه مورد اختلاف علما است.

بنا بر گزارشهای تاریخی-اجتماعی نیز این جشن بیشتر و پیشتر در میان ایرانیان رواج داشته است. البته در بعضی از گزارش ها نیز اشاراتی به رسومی مانند رسوم عامیانه امروزی نه ربیع (مثل مجسمه سازی) دارد، ولی روز معینی برای این اعمال بیان نمی کند. (التنبيه و الرد على أهل الأهواء و البدع، ص: 27)
@gholow2