📜 بررسی دیدگاه‌ها در مورد رد یا قبول روایات ابو الخطاب

به طور کلی چند دیدگاه در این زمینه وجود دارد:
1- ترک مطلق اخبار او حتی در دوران استقامت. (دیدگاه مرحوم ابن غضائری در الرجال، ص: 88/ 119)
2- ترک اخبار دوران ضلالت (دیدگاه مرحوم شیخ طوسی در عدة الاصول، ج1 ص: 56 و مشهور متأخرین)
3- قول به وثاقت او (دیدگاه محمد سند در کتاب «الغلاة و الفرق الغالية» و نیز غلات نصیریه)

از اقوال علما و اسناد بسیار زیاد در جعل و کذب ابو الخطاب و نیز لعن او که توسط همه فرق روایت شده است، سستی، فساد و غالیانه بودن قول سوم که در بین امامیه سابقه ای نداشته، معلوم می شود.
اما قول مرحوم شیخ طوسی در عده در اخذ به مرویات ابو الخطاب در زمان استقامتش هم گرچه چند مؤید در اسناد کتاب کافی دارد، ولی ما حدود دوازده قرینه از روایات در تأیید قول مرحوم ابن غضائری یافتیم، که اشکالات مهمی از جمله حماقت، تحریف و کذب صریح را به حال استقامت ظاهری ابو الخطاب نسبت می دهد.
پیش از اشاره به این قرائن، تذکر چند نکته لازم است:
اولاً بر خلاف گفتار برخی که دیدگاه ابن غضائری را ناشی از افراط در رد بر ابو الخطاب دانسته اند، باید گفت در میان قدمای رجالی دقیق ترین تعابیر در برخورد با روایات روات تضعیف شده را در اندک کلمات باقی مانده ابن غضائری می یابیم.
چنانکه پیشتر گذشت (telegram.me/gholow2/242) او در موارد مختلفی از تضعیفات، حساب روایات مختلف راوی و اسناد گوناگون را از یکدیگر جدا می کند، و طعنی بر روایات مشهور راوی ندارد. مثلاً به ترجمه ابن ابی طاهر و یا احمد بن هلال (در نقل نوادر و مشیخه) و یا زیاد بن المنذر و سهل دیباجی (نقل اشعثیات) مراجعه کنید. و در این زمینه دقت ابن غضائری در ترجمه ابو الخطاب بسیار جالب است. ابن غضائری در بسیاری از تضعیف ها به موارد روایات صحیح از آنان اشاره کرده است (ر.ک به الرجال لابن الغضائري، ص: 54/ 41 ابن أبي طاهر. ص: 52/ 36 الحسن بن أسد، الطفاويّ، ص: 112/ 166 أحمد بن هلال، العبرتائيّ، ص: 67 / 66 سهل الديباجيّ، و مانند روایت علامه از او در مورد ابو الجارود: رجال العلامة الحلي، ص: 223/ 1 و...)
که این قرائن به خوبی نشان می دهد او به هیچ وجه بنای بر رد بی حساب اخبار روات ضعیف را ندارد.

ثانیاً، مرز ميان دوره استقامت و انحراف او دقيقاً معلوم نيست. و چنانکه از اخبار آتی روشن می شود لزوماً اصحاب در تعیین آن مصیب نبوده اند.

ثالثاً، کلام شیخ با وجود معارض هایی که دارد، برای اثبات وثاقت ابو الخطاب کافی نیست.
ابتدا به شواهد این کلام شیخ در عده می پردازیم: «عملت الطائفة بما رواه أبو الخطاب في حال استقامته، و تركوا ما رواه في حال تخليطه، و كذلك القول في أحمد بن‏ هلال‏ العبرتائي و ابن أبي العزاقر و غير هؤلاء.» (عدة الاصول 1، ص: 56)
در برخی از اسناد این مطلب تذکر داده شده است. (مثلاً ر.ک الإمامة و التبصرة من الحيرة، ص: 134/ ح147 عَنْ أَحْمَدَ بْنِ‏ هِلَالٍ‏ فِي حَالِ اسْتِقَامَتِهِ) هم چنانکه خود ابن غضائری به این تفکیک اشاره نموده است.
اما علی رغم گفتار مرحوم شیخ طوسی در مورد عمل اصحاب به اخبار دوران استقامت ابوالخطاب، روایات از او در منابع معتبر بسیار اندک و انگشت شمار است. این در حالی است که اخبار متعددی مشعر به گستردگی روایات او در این دوره است. (مثلاً ببینید بصائر الدرجات، ج‏1، ص: 196/ ح2 و الكافي، ج‏5، ص: 150/ ح13) نکته دیگر آنکه در همان چند مورد انگشت شمار نیز غالباً با تذکر نگاه منفی به او در سند روایت شده است. (نیز ر.ک مختصر البصائر، ص: 106/77/ 23، الكافي، ج‏8، ص: 304/ 471) حال آنکه توضیحات سندی در اخبار کافی نادر است. بلکه اسنادی در دست است که نام ابوالخطاب عمداً از آن حذف شده است. (بصائر الدرجات، ج‏1، ص: 515/ 39، بسنجید با: تفسير القمي، ج‏2، ص: 426 و نیز تفسير العياشي، ج‏2، ص43، بسنجید با غرر الأخبار، ص163)
این در حالی است که از دیگر روات با دوره استقامت و ضلالت که مرحوم شیخ ذکر نموده، روایات بسیار بیشتری بر جا مانده است. وجه مطلب را باز احتمالاً بتوان از کلام ابن غضائری دریافت، او تذکر می دهد که این راویان منحرف گاه واسطه روایت کتب مشهور بوده اند، و یا اخبار آنان طرق دیگری نیز دارد، و در روایات آن آثار متهم نیستند. این در حالی است که ابو الخطاب همواره مستقیم و متفرد از امام روایت نموده است.