🔺خبر منسوب به شیخ صدوق در مورد نه ربیع

سؤال یکی از کاربران محترم:
آیا نظر شما در مورد روایت نه ربیع و ریشه گرفتن آن از منابع نصیریه، با پذیرش نظر ابن بابویه به نقل از سید بن طاووس ره دچار خدشه می‌شود؟
یعنی اگر بپذیریم روایاتی در این زمینه، و از نظر ابن بابویه معتبر، در این زمینه وجود داشته است، آیا همچنان می‌توان قائل بود که نصیریه مبدع چنین روایتی بوده‌اند؟ (البته حداقل می‌توان مطمئن بود که نظر سید بن طاووس این بوده که آن روایت را حتماً ابن بابویه نقل کرده و به خاطر اهمیت آن در پی توضیح و توجیه آن روایت است.)
آیا اصل وجود چنین روایتی، فارغ از معتبر بودن یا معتبر نبودن، ساخته شدن آن را از طریق طبرانی با مشکل مواجه نمی‌کند؟
مشی ضد غلو ابن بابویه چقدر در اینجا موثر است؟
‏
🌱پاسخ:
پیشتر در کانال هم ذکر شد که اعتقاد به نه ربیع قطعاً پیش از میمون طبرانی (ق5) در برخی از آثار غلات بوده است، مانند «الاکوار النورانية» محمد بن نصیر -که هرچند نسبت آن به ابن نصیر با وجود قرائنی که دارد، قدری مشکل است-، اما باز هم کتاب متقدم بر طبرانی است. و نسبت جعل خبر نه ربیع به طبرانی یا دوره او قرینه روشنی ندارد.
با این حال گذشت که گرچه «چند خبر نصیریان در مورد این عید به خاطر اشتمال بر الوهیت، تناسخ، غلو و خلاصه بسیاری از شاخصه‌های اختصاصی نصیریان مردود است، و ادبیات و اسناد نصیری آن اخبار شاهدی دیگر بر نصیری بودن آن‌ها است؛ اما در نقد تک خبر این منابع که که به خاطر ادبیات کم‌صراحت‌ترش در غلو مجال ورود به منابع متاخر امامی را یافته، آن را «مجهول» و نه مجعول، و «خبر منبع نصیری» و نه خبر نصیری خوانده ایم.» چه «در این خبر نامعتبر و پرآسیب مطالبی مانند بحث وزارت و وصایت امیرالمؤمنین ع آمده که از علایق نصیریان (که تألیهی هستند) به دور است. (نک: اکبری، رویکرد مصادر فرقه غالی نصیریه به نصوص وصایت امیر المؤمنین ع با تأکید بر حدیث غدیر، همایش غدیر) لذا از میان اخبار آن باب کتاب الاعیاد، احتمالاً این تک خبر ریشه ای غیر نصیری (احتمالاً از غلات غیر نصیری) دارد. هم چنین معلوم نیست طبقات نخستین همه اسناد مشوش و متنوع تا دو راوی اصلی و مجهول خبر به نصیریه تعلق داشته باشند؛ خصوصاً موردی از آن طرق مجهول که به عماد الدین طبری منسوب شده است. (طرق خبر: ansari.kateban.com/post/1867)»
با این همه در این تک خبر هم علاوه بر اصل غرائب و متفردات بسیارش در مورد نه ربیع، و روشی که منسوب به امام هادی ع آن هم در سامرا کرده، فرازهایی مانند «یوم اذاعة السر»، «رفع القلم» نیز کاملاً شائبه جدی غلو دارد. چه سیاق تعبیر «رفع القلم» در منابع امامیه، با آن چه در خبر نه ربیع آمده تفاوت های مهمی دارد. و «اذاعة السر» هم در منابع امامیه صرفاً معنایی شدیداً منفی است. و معنای مثبت آن در خبر نه ربیع موافق با منش برخی از غلات است.

اما گزارش منسوب به صدوق هم -که قتل دشمن را در نه ربیع دانسته- سند و متنش نامعلوم است. غلو ستیز بودن صدوق منافاتی با روایت اخباری از متهمان به غلو که نزد صدوق صریح در غلو نبوده ندارد. (نمونه خبر ابن مهران غالی که هم صدوق به مانند دیگر رجالیان او را تضعیف کرده، هم متنش به نظر ما اشکالات بسیار دارد، و موافق رأی غلات است: t.me/gholow2/171)
حتی اگر متن روایت نیز معلوم و کاملاً دال بر مطلب فرض شود، باز صرف روایت یک مطلب توسط صدوق، ابداً دیدگاه او را روشن نمی‌کند. چه صدوق بسیاری از روایات کتب خودش را قبول نداشته است. (در فصلی از پایان نامه با شواهد بسیار نشان داده ام، که صدوق به مانند بسیار از محدثان آن دوران همه روایات کتب خود غیر فتوایی خود را صحیح یا حجت نمی‌دانسته است. و دواعی بسیاری در نقل یک روایت توسط یک محدث وجود داشته است.)
بر این اساس منعی ندارد که بر فرض صحت نسبت خبر به صدوق، در سند آن برخی از متهمان به غلو یا غالیان وجود داشته باشند.
با این همه ضروری نیست که اصل نسبت خبر به صدوق را کاملا مسلم بشماریم. چه آنکه به عنوان نمونه ابن طاووس در همین صفحه از اقبال، کتاب مولد النبي و الأوصياء را به شیخ مفید، و کتاب الموالید را به نصر بن علی جهضمی نسبت داده، و قرائنی حاکی از نادرستی این دو نسبت است (t.me/gholow2/1876). این که ابن طاووس نه نام مصدر منسوب به شیخ صدوق را ذکر کرده، و نه در کتب موجود از صدوق چنین خبری وجود دارد، و نه متن آن را آورده نیز جای تأمل دارد. و جا دارد بپرسیم که آیا حتی ابن طاووس به نسخه ای منسوب به شیخ صدوق حاوی خبری در مورد نه ربیع دسترسی داشته، یا آ‌ن‌که مطلب را از منبعی واسطه نقل می‌کند؟
با این حال خود سید بن طاووس می‌گوید با فحص در کتب شاهدی برای این خبر (منسوب به صدوق) نیافته است. مگر آن‌که برخی از عجمان شیعه عصر سید روز نهم عمر را به اعتقاد روز مرگ دشمن خدا است، گرامی می‌دارند. (إقبال الأعمال، ط - دار الكتب الإسلاميه‏، ج‏2، ص597-598)
@gholow2