‏🔻 ۳/۴

بسیاری از کارشناسان ایرانی بر تمرکز بر روابط اقتصادی با چین (PRC) تأکید می‌کنند. از این منظر، اتخاذ طرز تفکر دوران جنگ سرد و انتظار حمایت نظامی از چین، سیاست خارجی پکن را به‌درستی نمی‌فهمد. به گفتهٔ آن‌ها، چین به‌طور اساسی به نظام بین‌المللی مبتنی بر ائتلاف‌های نظامی پایبند نیست (Tabnak, 12 مه). بنابراین، آن‌ها استدلال می‌کنند که انتقاد از چین به‌دلیل عدم ارائه حمایت نظامی به ایران نادرست است، چرا که سیاست خارجی چین بر عدم تعهد به ائتلاف‌های نظامی و حفظ بی‌طرفی متمرکز است. این اصل به این معناست که چین در صورت حمله به ایران، ملزم به ورود به جنگ نیست (Tabnak, 12 مه).

جلال دهقانی فیروزآبادی، دبیر شورای استراتژیک روابط خارجی ایران، بیان کرد که چین (PRC) و روسیه در چارچوب مدل «مدیریت قدرت‌های بزرگ» با ایالات متحده تعامل دارند (Iran International, 29 مه). از این رو، چین و روسیه سیاست بی‌طرفی مثبت نسبت به مناقشه را اتخاذ کرده‌اند؛ سیاستی که آن‌ها را ملزم می‌کند روابط استراتژیک پایه‌ای با تمام کشورهای درگیر حفظ کنند. تصمیم روسیه و چین برای امتناع از رأی‌گیری، نه رأی منفی، نسبت به قطعنامهٔ ۲۸۱۷ شورای امنیت سازمان ملل که حملات ایران به همسایگان منطقه‌ای را محکوم می‌کرد، در چارچوب این سیاست قرار می‌گیرد (UN Security Council, 11 مارس).

در مقابل، محافظه‌کاران—به‌ویژه گروه‌های نظامی‑امنیتی که در پیش‌صفحهٔ آن قرار دارند—تمایل بیشتری به گسترش روابط با چین (PRC) بر پایهٔ الگوی روسیه دارند: تقویت توان نظامی، تکیه بر درآمدهای نفتی و مواجهه با غرب. یکی از دلایل مخالفت محافظه‌کاران ایرانی با روابط با غرب، به‌ویژه ایالات متحده، تأثیر فرهنگی این روابط بر جامعهٔ ایرانی است؛ این تأثیر می‌تواند شعارات انقلابی آن‌ها را تضعیف کرده و مشروعیت و پذیرش اصول انقلابی و ایدئولوژیک را در میان مردم کاهش دهد (Middle East Institute, 25 سپتامبر 2023).

تأثیر بر توازن قدرت داخلی

اگرچه در داخل کشور عدم حمایت مستقیم پکن را می‌پذیرند، احتمالاً ایران مسیر تمایل به چین (PRC) را ادامه خواهد داد. دستگاه نظامی‑امنیتی ایران مهم‌ترین متغیر در تصمیم‌گیری‌های سیاستی است. در طول ۴۵ سال، سازمان‌های امنیتی بازی بزرگ سیاست خارجی ایران را تعیین کرده‌اند و این به هزینهٔ دولت‌های متوالی ریاست‌جمهوری بوده است. رؤسا می‌توانند در چارچوب بازی کوچک سیاست خارجی عمل کنند به‌شرطی که ساختار کلی قدرت را مختل نکنند (Manara, 21 فوریه 2022). حمایت پکن از گروه‌های وابسته به امنیت در ایران مسیر اصلاح‌طلبان و معتدلین برای کسب قدرت در ساختار قدرت کشور را محدود می‌کند و موقعیت سپاه پاسداران را در آن تقویت می‌نماید. بنابراین، به‌جای تکیه بر نهادهای رسمی دولتی، چین (PRC) با شبکه‌های عملیاتی وابسته به سپاه پاسداران که سهم قابل‌توجهی از اقتصاد و امنیت ایران را در اختیار دارند، هماهنگی می‌کند (Strategic Analysis Network, 28 مه).

بحث‌ها دربارهٔ اجرای کامل توافق‌نامهٔ ۲۵‑سالهٔ همکاری استراتژیک دو کشور نیز به‌وجود آمده است. وزیر امور خارجهٔ ایران، عباس عراقچی، سفر خود به چین—اولین سفر یک مقام ایرانی به چین از آغاز درگیری—را یکی از مهم‌ترین سفرهای تاریخ ایران توصیف کرد (International Institute for Iranian Studies, ۱۷ مه). در این سفر، عراقچی بر اعتماد ایران به چین تأکید کرد؛ این اعتماد زمینهٔ مساعدی برای پیگیری اهداف مندرج در توافق‌نامهٔ ۲۵‑ساله فراهم می‌آورد (Al Jazeera, ۶ مه). هدف این سفر، اعلام موضع جدیدی دربارهٔ سند نبود؛ بلکه قصد داشت جایگاه ایران با چین را پس از جنگ بازتعریف کند و اعتماد لازم برای گام‌های بعدی در اجرای توافق را تضمین نماید. بنابراین این سفر باید پیش‌درآمدی برای مذاکرات جدی‌تر دربارهٔ عملیاتی‌سازی همکاری ۲۵‑ساله در دوران پس‌از‌درگیری محسوب شود.

رویکرد ایران روابط با چین را بخشی از استراتژی گسترده‌تری می‌داند تا خود را در نظام نوظهور جهانی جای‌گذاری کند. بارزترین نشانهٔ این رویکرد، انتصاب محمدباقر قالیباف، چهرهٔ محافظه‌کار برجسته و رئیس مجلس، به عنوان نمایندهٔ ویژهٔ ایران برای امور چین است. این انتصاب که توسط رئیس‌جمهور مسعود پزشکشیان پیشنهاد و توسط رهبر جدید جمهوری اسلامی، مجتبی خامنه‌ای تأیید شد، هماهنگی بی‌سابقه‌ای بین نهادهای قدرت و شاخه‌های اجرایی، قانون‌گذاری و رهبری در اولویت‌بندی روابط با چین نشان می‌دهد (Tasnimnews.ir, ۱۷ مه).