قصد داشتید فقط سی ثانیه اینستاگرام را چک کنید. چهل دقیقه بعد، هنوز در حال اسکرول هستید و دقیقاً نمی‌دانید چه چیزی دیدید. این تجربه تصادفی نیست؛ پشت آن یکی از قدیمی‌ترین و قدرتمندترین قانون‌های یادگیری رفتاری در روان‌شناسی نشسته است، همان قانونی که طراحان اسلات‌ماشین‌ها دهه‌هاست از آن استفاده می‌کنند.
«یک پاداش نامنظم، از یک پاداش تضمین‌شده قوی‌تر است»
در روان‌شناسی رفتاری، «برنامه‌ی تقویت نسبتی متغیر» (Variable Ratio Schedule) به وضعیتی گفته می‌شود که پاداش، نه بعد از هر رفتار، بلکه بعد از تعداد نامشخصی از تکرار آن رفتار می‌رسد؛ دقیقاً مثل اهرم اسلات‌ماشین که هرگز نمی‌دانید کِی برنده می‌شوید. پژوهش‌های کلاسیک رفتارگرایی نشان داده‌اند از میان انواع برنامه‌های تقویت، همین برنامه‌ی نامنظم بیشترین مقاومت را در برابر خاموشی (Extinction) رفتار ایجاد می‌کند؛ یعنی رفتاری که با پاداش نامنظم شکل گرفته باشد، حتی وقتی پاداش قطع شود، خیلی دیرتر از بین می‌رود. اسکرول کردن فید دقیقاً همین ساختار را دارد؛ گاهی یک پست جالب می‌بینید، گاهی چند بار پشت سر هم چیزی خاصی نیست. همین نامنظم‌بودن است که مغز را وادار می‌کند دوباره و دوباره امتحان کند.
«دوپامین و پاداشی که نمی‌شود پیش‌بینی‌اش کرد»
یکی از پژوهش‌های شناخته‌شده در این زمینه با روش تصویربرداری PET نشان داد وقتی افراد پاداش مالی را به‌صورت غیرقابل‌پیش‌بینی دریافت می‌کنند، ترشح دوپامین در بخشی از جسم مخطط مغز (caudate) افزایش می‌یابد؛ ناحیه‌ای که در سیستم پاداش مغز نقش کلیدی دارد. پژوهش بعدیِ همین گروه تحقیقاتی نشان داد این افزایش دوپامین همیشه یک‌طرفه نیست؛ در برخی بخش‌های دیگر مغز (پوتامن)، حتی سرکوب موقت دوپامین هم دیده شده و دانشمندان هنوز مدل کاملی برای توضیح این پیچیدگی ندارند.
«وقتی فید اجتماعی، به یک محرک عصبی تبدیل می‌شود»
پژوهشی با روش تصویربرداری fMRI روی ۲۰ کاربر فعال فیسبوک نشان داد افرادی که نمرات بالاتری در پرسش‌نامه‌ی «اعتیاد به فیسبوک» داشتند، هنگام مواجهه با محرک‌های مرتبط با فیسبوک، الگوی فعالیت مغزی مشابهی با اعتیادهای رفتاری دیگر (نظیر قمار) از خود نشان می‌دادند، هرچند پژوهشگران تأکید کردند این شباهت کامل نیست و مکانیزم زیستی آن با اعتیاد به مواد تفاوت‌هایی هم دارد.
نکته قابل توجه: حجم نمونه این مطالعه کوچک بوده (۲۰ نفر) و بخش قابل‌توجهی از جامعه‌ی علمی هنوز بر سر این‌که آیا «اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی» یک تشخیص روان‌پزشکی مستقل است یا صرفاً یک عادت رفتاری شدید، اتفاق‌نظر ندارند. برچسب «اعتیاد» در این حوزه هنوز محل بحث است، نه یک واقعیت قطعی‌شده.
«چرا ترک این عادت این‌قدر سخت است؟»
همان اصل «مقاومت در برابر خاموشی» که در بخش اول گفته شد، اینجا هم صادق است؛ چون پاداش‌های شبکه‌های اجتماعی (لایک، کامنت، پست جالب بعدی) نامنظم‌اند، مغز نمی‌تواند مطمئن شود که «دیگر خبری نیست» و بنابراین باز هم امتحان می‌کند. دقیقاً همین ویژگی است که باعث می‌شود ترک این عادت، سخت‌تر از ترک عادتی باشد که پاداشش قابل‌پیش‌بینی بوده.
«جمع‌بندی»
اسکرول بی‌پایان، نتیجه‌ی ضعف اراده‌ی شما نیست؛ نتیجه‌ی یک طراحی است که از یکی از قدیمی‌ترین قوانین یادگیری در ذهن انسان بهره می‌برد. با این حال، شواهد نشان می‌دهند حتی محدودسازی ساده و آگاهانه، بدون نیاز به قطع کامل، می‌تواند اثر محسوسی روی خلق‌وخو داشته باشد. گاهی راه‌حل، جنگیدن با مغز نیست؛ تغییر قوانین بازی‌ای است که مغز در آن قرار گرفته.
Source:
1. Zald et al., 2004, J Neurosci — DOI: 10.1523/JNEUROSCI.4643-03.2004
2. Hakyemez et al., 2008, NeuroImage — PMID: 18063390
3. Turel et al., 2014, Psychological Reports — PMID: 25489985
4. Hunt et al., 2018, J Social & Clinical Psychology — DOI: 10.1521/jscp.2018.37.10.751
5. Nevin & Grace, 2012 (PREE / Resistance to Extinction review) — PMC3335979
6. Podlesnik & Shahan, 2009, PMC1397788
-
«Channel of Science is for all»