اسلام و خرید فرزند از کافران
#محمد_موسوی_عقیقی

«جزیه» مطابق با آیه‌ی ۲۹ سوره‌ی توبه، به مالی گفته می‌شود که افراد نامسلمان، اگر بخواهند در سرزمین‌های اسلامی زندگی کنند، باید به مسلمانان پرداخت نمایند. چند روز قبل گفت‌وگویی با یکی از مخاطبان داشتم و او مطرح کرد رسم بر این بوده که اگر فرد نامسلمانی به لحاظ مالی فقیر بود، فرزندان خود را به مسلمانان می‌فروخت.

در دوران و تاریخی که انسان‌ها بنیان زندگی خود را بر پایه‌ی ایدئولوژی و تعصب بنا می‌کردند، فروش فرزند شاید چندان عجیب به نظر نرسد و طبیعتاً کسی که فرزند خود را می‌فروشد و حاضر نیست باورهای خود را متناسب با موقعیتی که در قرار دارد تنظیم کند و در عوض مسئولیت حقوقی و اخلاقی خود در قِبال فرزندش را نادیده می‌گیرد، دچار انحطاط اخلاقی است. البته از آن‌سو کسی که حاضر می‌شود فرزندی را بخرد و او را از مادرش جدا کند، در همین انحطاط جای می‌گیرد.

اما نکته‌ی جالب این‌جاست که فروش فرزند توسط افراد نامسلمان به مسلمانان، گزارش تاریخی‌ای برای دوران پیام‌آوراسلام ندارد. «بَرقه» شهری در شرق لیبی کنونی بود و بعد از فتح مصر، توسط عمرو عاص (متوفای ۴۳ قمری) در سال ۲۰ یا ۲۱ قمری با قرارداد صلحی به تصرف مسلمانان درآمد. در این صلح‌نامه، قرار بر این بود که اهالی بَرقه سالانه ۳۰۰ هزار دینار به عنوان جزیه پرداخت نمایند. (النجوم الزاهرة، ج۱، ص۷۵) ابن عبدالحکم (متوفای ۲۵۷ قمری) مورخ مصری، نخستین نفری است که فروش فرزندان به مسلمانان را مطرح می‌کند. بنا به گفته‌ی او، برخی از مردم بَرقه حاضر بودند به جای پرداخت پول، کودکی از فرزندان خود را به مسلمانان بدهند:

فسار عمرو بن العاص فى الخيل حتى قدم برقة؛ فصالح أهلها على ثلاثة عشر ألف دينار يؤدّونها إليه جزية، على أن يبيعوا من أحبّوا من أبنائهم فى جزيتهم. (فتوح مصر و المغرب، ص۱۹۷؛ نیز ر.ک به: تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۴۴)

ظاهراً این روش از پرداخت جزیه، ایده و پیشنهاد خودِ عمرو عاص بوده است (تاریخ الطبری، ج۴، ص۱۴۴) و بنا به برخی گزارش‌ها پیشنهادی برای قبیله‌ی لواته بود. (المسالک و الممالک، ج۲، ص۶۵۰) با این حال هیچ گزارشی وجود ندارد تا نشان دهد اهالی بَرقه یا حتی دیگر سرزمین‌هایی که به تصرف مسلمانان درآمدند، فرزندان خود را فروخته باشند یا مسلمانان آنان را مجبور به فروش فرزندان‌شان کرده باشند.

از سوی دیگر، فتح بَرقه به دست عمرو عاص، در زمان خلیفه‌ی دوم عمر بن خطاب بود. از برخی گزارشات به دست می‌آید که خلیفه‌ی مسلمانان با این کار مخالفت کرد و دستور داد که از نامسلمانانی که باید جزیه بدهند شخص یا زمین نخرید و دلیل آن را هم چنین عنوان کرد: « أَهْلُ الْخَرَاجِ يَبِيعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا – جزیه‌دهندگان برخی از خود را می‌فروشند» (مصنف إبن أبی‌شیبة، ج۴، ص۳۳۷). این مسأله آن‌قدر شایع شد که سَر از متون فقهی درآورد. ابن قیم جوزی (متوفای ۷۵۱ قمری) نقل کرده که مسأله‌ی فروش فرزندان به عنوان جزیه مسأله‌ای فراگیر گَشت، یعنی نامسلمانان با پیشنهاد اولیه‌ی خودشان می‌خواستند فرزندان‌شان را بفروشند.

اما فقیهان فتوا دادند که خرید و فروش فرزندان یا حتی همسران نامسلمانانی که در صلح با اسلام‌اند خلاف شرع بوده و تنها از نامسلمانی که در صلح با اسلام نیست، می‌توان این افراد را خرید (أحکام أهل الذمة، ج۱، ص۲۹۷)، اما برخی فقیهان به طور کلی خرید و فروش کودک را در اسلام حرام دانسته‌اند. (الخلاف، ج۵، ص۵۳۴) در میان فقیهان شیعه تنها معامله‌ی فرزند کافرانی که در صلح با اسلام نیستند، جایز است (إرشاد الطالب في شرح المكاسب، ج۱، ص۵۹)، هرچند برخی اشکال گرفته‌اند از آن‌جایی که انسان قابل تملیک نیست، پس این خرید و فروش هم جایز نخواهد بود. (سداد العباد و رشاد العباد، ص۴۹۹)

دو نکته‌ی پایانی
(۱) آرای فقیهان هیچ شاهد تاریخی‌ای ندارد. اساساً جنگ‌های صدر اسلام میان مسلمانان و دیگر دین‌داران بود و فتوحات اسلامی در دوران خلفای بعد از پیام‌آوراسلام نیز مقابل همین افراد (نامسلمانان اهل کتاب) محسوب می‌شد. لذا وجود آرای فقهی، لزوماً به معنای وجود یک اتفاق تاریخی نیست.
(۲) آرای فقیهان با فاصله‌ی بسیار زیادی از صدر اسلام مدون شده است. در متون روایی، خرید و فروش فرزند به شدت نهی شده، ولی دسته‌بندی فقیهان به خرید و فروش فرزند مُجاز و غیرمُجاز، بعد از دوران پیام‌آوراسلام، خلفای راشد و پیشوایان شیعه بوده است.

🌐 فکرک‌های‌من | موسوی عقیقی | شماره‌ی: ۱۱۵۵
✅ http://t.me/fekr_rak
📷 instagram.com/mousavi_aghighii