#طرحی_ازتاریخ_طنز_فارسی (6)

چرا انسان می‌خندد؟
در کتاب ارزشمند «ریشه‌های تاریخی قصه‌های پریان» از «ولادیمیر پراپ» پژوهشگر روسی(ترجمه فریدون ‏بدره ای، انتشارات توس، چاپ اول1371)بخشی با ‏عنوان ‌‏«خنده‌ی آئینی در فولکلور»آمده است. به نظر نویسنده: خنده اهمیتی دینی و آئینی معیّن ومشخّص دارد و خنده نوع خاصی از ‏عکس‌‏العمل مشروط است، اما عکس‌العملی است که خاصه‌ی انسان است و برای خود تاریخی دارد...»و در آن خنده را نماد «تولد و ‏زایش» و گریه را نماد«مرگ» و نشان ورود به عالَم مردگان ‏می‌داند.‏
‏«خنده نه تنها ملازم عبور به جهان زندگان است، بلکه فراخواننده و پدیدآرنده ی زندگی است.»
( ‏ص256)‏
معمولاً ادیان و آئین‌ها خنده را نمی‌پسندند و آن را نهی می‌کنند.‏ درباره‌ی بسیاری از پیامبران نقل شده که زندگی مشقت‌باری داشتند و زندگیشان با گریه و اندوه گذشته است. حضرت ‏ایوب و ‏حضرت یعقوب تنها نمونه‌های برجسته‌اند. ‏در ایران، ظاهراً مطالعه‌ای درباره‌ی خنده صورت نگرفته است. شاعران و اندیشمندان ایرانی پس از اسلام،آن را زشت و ‏نکوهیده می‌دانستند. ناصرخسرو می‌گفت:‏

باگروهی که بخندند و بخندانند،
چه کنم؟ چون نه بخندم نه بخندانم.

از غم آن که دی از بهرِ چه خندیدم،
خود، من امروز به دل خسته و گریانم.

خنده از بی‌خِرَدی خیزد چون خندم؟
چون خِرَد سخت گرفته‌ست گریبانم.
‏
در حالی که خنده نه تنها دارای قدرت همگامی با زندگی است، بلکه دارای قدرت ایجاد و به کار انداختن زندگی است. ‏

ارزش طنز در همین جاست؛ یعنی ابتدا با واداشتن فرد به خنده او را به زندگی دعوت می‌کند، آن‌گاه از فرد می‌خواهد ‏که ‏زندگی را بر پایه‌ی اندیشه و خِرَد بنا نماید و ناسازها را آشتی دهد تا آن‌جا که در قدرت و امکان آدمی است به حلّ تناقض‌ها ‏بپردازد و ‏یا ضرورت آن‌ها را بپذیرد. در یک پاپیروس متعلق به قرن سوم میلادی آمده است که:
« ... خنده‌ی خدا باعث آفرینش جهان شد...»
طنز، همان آستانه‌ی بین مرگ و زندگی است. رواج طنز در یک‌دوره، از یک سو نشان می‌دهد که نیروهای مرگ‌آفرین، ‏دست ‏اندرکارند و از سوی دیگر، اشتیاق به زندگی به مقابله با نابودی برخاسته است. ‏
‏«خنده، علامتِ خُرّمی است و تَبسّم، اِمارتِ بی‌غمی. »‏
‏(طوطی نامه،ضیاء نخشبی،تصحیح و تعلیقات: دکترفتح الله مجتبائی – دکترغلامعلی آریا،تهران،انتشارات منوچهری، ‏چاپ ‏اول1372ص194)‏
شادي و خنده براي ايرانيان كهن چنان ارزش واهميتي داشت كه آن را در نظامِ جهان بينيِ خود درج كرده‌‏بودند. «پلوتارك»مورخ ‏يوناني(46-120م)در رساله‌اي به نام«ايزيس و اوزيريس» (دوخداي ‏مصري)درباره‌ی ايران نوشته است:‏
‏«ميان اين مردم درباره‌ي خدايان،‎افسانه ‌اي زيادي شايع است.‌‎ برآنندكه هُرمزد يا روشني مطلق و‎ اهريمن تاريكي ‏محض،‌‎ در پيكاري سخت درگيرند.‌‌‎ هرمزد، ‎براي ياري خويش،‎به شش ايزد، هستي ‏بخشيد:‏
ايزدِ نيك منشی، ايزدِ راستی، ايزدِ پادشاهی نيرومندانه، ايزدِ خِرَد، ايزدِ نعمت و ثروت و در پايان ايزدِ «‏شادی» كه از هرچيز خوب به ‏وجود آيد.‏ پس اهريمن مقابله به مِثل كرد و شش ديو برضدّ ايزدانِ ششگانه بيافريد.»‏
‏(آيين مُغان(پ‍‍ژوهشي دربار‌ی دين‌هاي ايراني)هاشم رضي،تهران انتشارات سخن، چاپ دوم ‌‏1384ص204)‏
خِرَد را می‌توان با«چيستي»در اوستا مقايسه كردكه ايزدخِرَد و علم و دانش می‌باشد. ايزدِ ثروت ونعمت ‏برابر می‌شود با ايزدِ «اَرتَه» كه ‏به پارسايان، پاداش از ثروت و نعمت فراوان می‌بخشايد. و ايزدشادی نيز با ‏ايزدِ «رامَه» ايزدِ رامش و شادی منطبق می‌شود.»
‌‏(همان،ص215)‏
‏«اما امكان فراوان اين است كه در اين‌جا«پلوتارك»از يك‌متن يا يك روايتِ زرتشتي استفاده كرده ‏باشد.»
(همان،ص216)‏
به هرحال، یادکردِ مورخی کهن از موضوع«شادی» و«خنده» در ایرانِ کهن، خودش اهمیتِ تاریخی دارد؛ چه آن را به متنی دینی ‏منتسب نماییم و چه نتوانیم این اَمر را به اثبات برسانیم.‏

https://telegram.me/ezzatiparvar