✳️ مروری بر نظریه‌های عدالت؛ با هدف برداشتن گامی به سوی ایرانی آزاد‌تر (قسمت هفدهم) فصل اول: نظریه عدالت رالز، 1-2) موضوع عدالت؛ ساختار اساسی جامعه

✅ حال می‌توان پرسید که در کنار ایده جامعه بسامان، مفهوم‌سازی جامعه، چه نقش و اهمیتی در یک نظریه عدالت دارد؟ در پاسخ می‌توان گفت امر واقع این است که در هر جامعه انسانی، یکی از مسائل اساسی مورد اختلاف، نحوه مواجهه با مسائل مربوط به «روابط فرد و جمع» است. در مرور نظریه‌های عدالت خواهیم دید که با پذیرش هر نظریه عدالت خاص، نحوه مواجهه با این نوع مسائل، ممکن است تفاوت‌های زیادی با هم داشته باشند. بنابراین ممکن است شناسایی مبانی نظریه‌های عدالت به حل قابل قبول این نوع مسائل کمک کند. در اینجا به منظور مقایسه یکی از مبانی تفاوت دو نظریه عدالت رالز و نظریه عدالت مطلوبیت‌گرا که همان نوع مفهوم‌سازی جامعه توسط نظریه‌پردازان این دو نوع نظریه عدالت است بررسی می‌شود. ابتدا به مفهوم‌سازی رالز توجه کنیم که در آن بر مبنای اصالت فرد اخلاقی (8) به نقش «اصول عدالت» نیز اشاره می‌شود:  

✅ الف) جامعه به منزله یک نظام همکاری منصفانه بین افراد آزاد و برابر؛ «سی‌مرغ»
«برای مشخص کردن ایده‌ها، فرض کنیم که یک جامعه، اجتماعی بیش یا کم خودبسنده از افرادی است که در روابطشان با یکدیگر، قواعد رفتاری معینی را به نحو الزام‌آور می‌پذیرند و در بیشتر موارد طبق آن قواعد عمل می‌کنند. همچنین فرض کنید که این قواعد، یک نظام همکاری طراحی‌شده برای پیشبرد خیر افراد شرکت‌کننده در آن [جامعه] را مشخص می‌کند. در این صورت، گرچه یک جامعه، یک سرمایه‌گذاری مخاطره‌آمیز همکارانه به منظور برخورداری متقابل است، معمولاً با یک تضاد و نیز با یک وحدت منافع مشخص می‌شود. یک وحدت منافع وجود دارد، چون همکاری اجتماعی یک زندگی بهتر را برای همه، نسبت به این که اگر هر فرد بر اساس تلاش‌های خودش، به تنهایی زندگی می‌کرد، ممکن می‌سازد. یک تضاد منافع وجود دارد، چون افراد در مورد این که چگونه منافع ایجادشده بواسطه همکاری‌شان توزیع می‌شوند، بی‌تفاوت نیستند، زیرا هر یک از آنان، به منظور تعقیب اهداف‌شان، سهمی بیشتر را بر سهمی کمتر ترجیح می‌دهند. مجموعه‌ای از اصول برای انتخاب از بین ترتیبات اجتماعی مختلف لازم است تا این تقسیم برخورداری‌ها و همچنین پذیرش توافقی درباره سهم‌های توزیعی مناسب را تعیین کند. این اصول، اصول عدالت اجتماعی هستند: آن‌ها یک شیوه تخصیص حقوق و تکالیف در نهادهای اساسی جامعه را ارائه می‌کنند و توزیع مناسب منافع و مسئولیت‌های همکاری اجتماعی را تعریف می‌کنند.» (9) (رالز، 4: 1971).

(8) اصطلاح اصالت فرد اخلاقی(moral individualism) نباید با اصطلاحات اصالت فرد هستی‌شناختی(ontological individualism) و اصالت فرد روش‌شناختی (methodological individualism) اشتباه شود. در ادامه مفصل‌تر در مورد معانی این اصطلاحات بحث خواهد شد؛ اما در اینجا به طور خلاصه می‌توان گفت منظور از اصالت فرد اخلاقی (یا فردگرایی اخلاقی) این آموزه است که واحد اخلاقاً ارزشمند، فرد فرد انسان‌ها هستند، صرف نظر از تعلق‌شان به یک جمع خاص از قبیل خانواده، قبیله، انجمن یا دولت- ملت. در مقایسه، منظور از اصالت فرد هستی‌شناختی این آموزه است که هستی فرد فرد انسان‌ها معلول وجود موجودی به نام جامعه نیست و منظور از اصالت فرد روش‌شناختی این آموزه است که برای توصیف و تبیین ‌پدیده‌های کلان اجتماعی می‌توان یا بهتر است یا شاید فقط باید، نقطه شروع تحلیل را توصیف و تبیین تصمیمات و کنش‌های فردی در سطح خرد قرار داد. به عبارت دیگر اصالت فرد روش‌شناختی، روشی برای شناخت امور واقع اجتماعی از طریق توصیف و تبیین آن‌ها یا آموزه‌ای مبنی بر امکان، ضرورت و مفید بودن تحلیل متغیرهای کلان جامعه بر حسب متغیرهای خرد است. می‌توان گفت گرچه این سه معنای اصالت فرد با هم سازگارند؛ اما منطقاً از یکدیگر مستقلند به این معنی که یک فرد منطقاً می‌تواند در عین پیروی از اصالت فرد اخلاقی، پیرو اصالت فرد هستی‌شناختی یا پیرو اصالت فرد روش‌شناختی باشد یا  نباشد.
(9) اگر بپذیریم که هر فردی به طور همزمان، هم منافعی و هم حقوقی دارد و مجموعه منافع و مجموعه حقوق هر فرد را مجموعه‌هایی خوش‌تعریف بدانیم، یک پرسش اساسی این است که چه ارتباطی بین این دو مجموعه وجود دارد؟ آیا دو مجموعه جدا از هم هستند؟ آیا با هم اشتراک دارند؟ آیا یکی زیرمجموعه دیگری است؟ آیا دو مجموعه برابر هستند؟ می‌توان یک کارکرد مهم نظریه عدالت رالز را برقراری نوعی سازش بین منافع و حقوق افراد از طریق روشن کردن چگونگی ارتباط بین این دو مجموعه در نظر گرفت.