✳️ مروری بر نظریه‌های عدالت؛ با هدف برداشتن گامی به سوی ایرانی آزاد‌تر (قسمت پانزدهم) فصل اول: نظریه عدالت رالز، 1-1) مقدمه

✅ در این فصل تلاش می‌شود تا نظریه عدالت رالز و برخی ایده‌های مهم از قبیل ایده‌های «ملت» و «دولت» و چگونگی ارتباط این دو ایده با هم و همچنین ارتباط این دو ایده با نظریه عدالت رالز در حدی تشریح شوند که بتوان در فصول بعد، این نظریه را با دیگر نظریه‌های عدالت مقایسه کرد. یک دلیل عمده اهمیت این دو ایده این است که در پیشگفتار، نظریه عدالت رالز مصداقی از عدالت ملی در مقایسه با عدالت جهانی سن و همچنین عدالت دولت‌شهری و عدالت نفسانی افلاطون معرفی شد. البته تشریح نظریه رالز در این فصل مفصل نیست زیرا علاوه بر این که بتدریج با مرور و مقایسه دیگر نظریه‌های عدالت با آن در فصول مختلف کتاب، جنبه‌های مختلف این نظریه روشن‌تر می‌شوند، در فصل هشتم نیز، از صورت‌بندی نهایی این نظریه که حاصل بیش از 50 سال مطالعه رالز در مورد ایده عدالت و دریافت نظرات، پیشنهادات و انتقادات محققان مختلف است، استفاده خواهد شد.

✅ اما یک نقطه شروع مناسب برای تشریح نظریه رالز، بررسی هدف رالز از تدوین یک نظریه عدالت است. می‌توان گفت رالز در مقدمه کتابش، با ذکر این جمله که «شاید بتوانم به بهترین وجه هدف خود را در این کتاب به شرح زیر توضیح دهم.»، تلاش کرد تا با کنار هم قرار دادن سه باور به منزله مقدمات یک استدلال، این هدف را به صورت مستدل توضیح ‌دهد. باور اول وی این بود که طی بخش اعظم فلسفه اخلاقی مدرن، نظریه منظم مسلط، شکلی از مطلوبیت‌گرایی بوده ‌است. وی در تبیین این باور خود اشاره می‌کند که علت عمده چنین تسلطی آن بوده است که مطلوبیت‌گرایان بزرگی چون هیوم، اسمیت (1)، بنتام (2) و میل (3) که ضمناً نظریه‌پردازان اجتماعی و اقتصاددانان مرتبه اولی بودند، سازندگان و بکارگیرندگان این نظریه در تقریباً تمامی حوزه‌های مختلف حیات فردی و اجتماعی بودند. باور دوم وی این بود که اصل مطلوبیت‌ دچار کاستی‌های اساسی است و برخی منتقدان توانستند بین الزامات این اصل و احساسات اخلاقی ما ناسازگاری‌های آشکاری را نشان دهند؛ اما بنا به باور سوم وی، با وجود چنین ناسازگاری‌هایی، منتقدان مطلوبیت‌گرایی موفق نشدند یک نظریه رقیب و مقبول در مقابل آن بپرورانند. از این رو رالز تلاشی گسترده را برای پروراندن یک نظریه عدالت که به باور وی می‌توانست و می‌باید بر آموزه قرارداد اجتماعی (4) بنا می‌شد، سامان می‌دهد. البته باور دیگر رالز این بود که گرچه روایت‌های رایج آموزه قرارداد اجتماعی نیز در معرض انتقاداتی مهلک قرار داشتند؛ اما بر خلاف انتقادات وارد بر مطلوبیت‌گرایی، انتقادات وارد بر این آموزه قابل رفع بودند و راه رفع آن‌ها از نظر رالز این بود که باید این آموزه را به سطح بالاتری از انتزاع ارتقاء داد.

✅ اما کاستی‌های اساسی نظریه عدالت مطلوبیت‌گرا از دید رالز چه بودند؟ می‌توان گفت حداقل سه کاستی اساسی مطلوبیت‌گرایی از نظر رالز که وی را به سوی تدوین نظریه عدالت به مثابه انصاف سوق داد، عبارتند از:
1) کاستی در چگونگی سازش بین آزادی و برابری؛
2) کاستی در عدم توجه به ارزش اخلاقی فرد؛
3) کاستی در چگونگی برقراری نوعی سازش بین پیروان آموزه‌های فراگیر مذهبی، فلسفی و اخلاقی به منظور همزیستی همکارانه در یک جامعه متکثر. (5)  

✅ اکنون با گذشت بیش از نیم قرن از ارائه نظریه در 1971، می‌توان گفت نظریه رالز به منزله یک رقیب جدی در مقابل نظریه عدالت مطلوبیت‌گرا مطرح است؛ نظریه‌ای که رالز آن را عدالت به مثابه انصاف نامید؛ نامگذاریی که شاید بر این نیز دلالت دارد که رالز، نظریه عدالت مطلوبیت‌گرا را یک نظریه عدالت «نامنصفانه» می‌دانست؛ اما روش رالز برای تدوین نظریه‌اش و استخراج اصول عدالت پیشنهادی چگونه بود؟ برای این منظور، رالز ابتدا به «موضوع عدالت» می‌پردازد؛ یعنی این که ایده عدالت باید بر چه کسی یا چه چیزی اطلاق شود؟

(1) Adam Smith (1723–1790)
(2) Jeremy Bentham (1747–1832)
  (3) John Stuart Mill (1806 –1873)
(4) Social Contract
(5) می‌توان گفت رالز در صدد ارائه یک مفهوم‌سازی سیاسی از عدالت بود تا طبق آن، پیروان آموزه‌های اخلاقی مختلف بتوانند به نحوی مسالمت‌آمیز در کنار هم زندگی کنند. به عنوان مثال، سه آموزه اخلاقی اساسی زیر را در نظر بگیریم و بپرسیم که چگونه پیروان این آموزه‌های ظاهراً ناسازگار می‌توانند نه تنها به صورت مسالمت‌آمیز؛ بلکه همکارانه با هم تعامل کنند؟
1) آموزه فزون‌طلبانه: طبق اصل موضوع سیری‌ناپذیری در نظریه رفتار مصرف‌کننده: .More is always better than less
2) آموزه درویشانه: در این بازار اگر سودی است با درویش خرسند است///
خدایا منعمم گردان به درویشی و خرسندی.
3) آموزه سخاوتمندانه: لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ.