🔴 از کواکبی تا شریعتی؛ هشت نواندیش در ترازوی نقد
📗 ارزیابی کتاب «نواندیشان ایرانی؛ نقد اندیشه‌های چالش‌برانگیز و تأثیرگذار در ایران معاصر»

✍🏻 فریدون مجلسی
فریدون مجلسی یادداشت خود را از یک سنت قدیمی در دستگاه دیپلماسی ایران آغاز می‌کند: دیپلمات‌هایی که در کنار مأموریت سیاسی، مترجم، نویسنده، پژوهشگر و تولیدکننده فرهنگ نیز بوده‌اند. محمدعلی فروغی برای او نمونه برجسته این سنت است و سیدعلی محمودی، دیپلمات و پژوهشگر، ادامه همین مسیر.
کتاب «نواندیشان ایرانی» حاصل بازخوانی و نقد اندیشه‌های هشت چهره اثرگذار معاصر است؛ با روشی که نویسنده آن را بر متن و زمینه، تحلیل مفهومی و ارزیابی انتقادی بنا کرده است.
مجلسی نخست به فصل عبدالرحمن کواکبی و نقد استبداد در «طبایع‌الاستبداد» می‌پردازد. او همچنین به روایت‌هایی اشاره می‌کند که نسب خاندان کواکبی را به اردبیل و خاندان صفوی پیوند می‌دهند؛ نسبی که در منابع تاریخی روایت‌های متفاوتی درباره آن وجود دارد.
در فصل محمدحسین نائینی، مسئله «حکومت مقیده» و نسبت آن با دموکراسی بررسی می‌شود. برداشت محمودی این است که محدودکردن قدرت سیاسی در اندیشه نائینی، با همه اهمیت تاریخی‌اش، هنوز با مفهوم مدرن حاکمیت مردم و دموکراسی فاصله دارد.
اما یکی از بخش‌های مورد توجه مجلسی، فصل محمدعلی فروغی است؛ فصلی که او آن را نمونه‌ای از داوری علمی و دور از بی‌مهری‌های سیاسی رایج درباره فروغی می‌داند: سیاستمداری که در کنار نقش سیاسی، در فلسفه، تاریخ، زبان و فرهنگ ایران نیز اثری ماندگار گذاشت.
کتاب سپس به سیدمحمدحسین طباطبایی و «دوره هرمنوتیکی» در تفسیر المیزان، نسبت دین و سیاست در اندیشه مهدی بازرگان و مسئله آزادی و ماهیت انسان نزد مرتضی مطهری می‌رسد.
برای مجلسی، دو فصل پایانی درباره جلال آل‌احمد و علی شریعتی از همه بحث‌انگیزتر است؛ زیرا او خود شاهد اثرگذاری اجتماعی اندیشه‌های آنان در سال‌های منتهی به انقلاب ۵۷ بوده است.
در خوانش محمودی، آل‌احمد با حساسیت به وضعیت بومی ایران و نقد غرب‌زدگی، مسئله‌ای واقعی را نشانه گرفت؛ اما در برخی حوزه‌ها وارد مباحثی شد که به دانش نظری و فلسفی گسترده‌تری نیاز داشت. محمودی در عین نقد، داستان‌نویسی و اهمیت اجتماعی آل‌احمد را نیز نادیده نمی‌گیرد.
فصل پایانی، علی شریعتی را در نسبت با اخلاق و دموکراسی می‌سنجد. مسئله محوری این است: اگر یک اقلیت انقلابی خود را مجاز بداند برای چند نسل، جامعه را «هدایت» کند تا مردم بعدها برای دموکراسی آماده شوند، مبنای اخلاقی چنین قیمومیتی چیست؟
مجلسی این پرسش را یکی از مهم‌ترین و بحث‌انگیزترین بخش‌های کتاب می‌داند؛ پرسشی که مستقیماً به تجربه تاریخی ایران و نسبت روشنفکری، انقلاب و دموکراسی مربوط می‌شود.
به ارزیابی او، «نواندیشان ایرانی» کتابی روان، پخته و خواندنی است؛ اثری که نه به ستایش شخصیت‌ها بسنده می‌کند و نه به نفی آنان، بلکه می‌کوشد اندیشه‌های اثرگذار معاصر را در زمینه تاریخی‌شان بفهمد و هم‌زمان به محک نقد بزند.

متن کامل یادداشت فریدون مجلسی

#منتخب_فرهیختگان
#فریدون_مجلسی
#سیدعلی_محمودی
#نواندیشان_ایرانی
#تاریخ_اندیشه
#محمدعلی_فروغی
#جلال_آل_احمد
#علی_شریعتی
#فرهیختگان روزن آگاهی