داده‌های زیست‌شناسی مولکولی و تأثیر آن بر شجره‌نامه‌های تکاملی

در حدود بیست سال گذشته، نظریه‌ی تکامل (Evolution) به علت پیشرفت‌های زیست‌شناسی مولکولی (Molecular Biology) در معرض یک آزمون تجربی سترگ و سخت پایدار قرار گرفته است. از زمان داروین تاکنون، زیست‌شناسان تلاش کرده‌اند با مقایسه‌ی همانندی‌ها و ناهمانندی‌ها و ملاحظه‌ی عامل‌هایی همچون پراکندگی جغرافیایی، شجره‌نامه‌ی فراگیری (Universal Phylogeny) را که همه‌ی گونه‌های روی زمین را به هم وصل کند، بیابند. شجره‌نامه‌ای را که پیش از پیدایش زیست‌شناسی مولکولی به آن رسیده بودند، می‌توان به‌گونه‌ی فشرده در نمودارهای تصویری و قدیمی گوناگون و عکس‌های دیواری مشاهده کرد.

سپس در سال‌های اخیرتر، زیست‌شناسی مولکولی مقایسه‌ی توالی‌های دی‌ان‌ای را ممکن کرد. شباهت در دی‌ان‌ای نشانه‌ی خوبی از نزدیکی خویشاوندی تکاملی است. ادعاهای مربوط به خویشاوندی‌های تکاملی میان گونه‌های مختلف را می‌توان به درستی و بی‌میانجی از راه کشف اینکه دی‌ان‌ای مشابه آن‌ها چگونه است و محاسبه‌ی اینکه چند سال این گونه‌ها از زمانی که آخرین بار دارای نیای مشترکی بوده‌اند، مستقلانه تکامل پیدا کرده‌اند، آزمود. هنگامی که این کار آغاز گردید، این تردید معقول بود که آیا انبوه داده‌های تازه درباره‌ی دی‌ان‌ای با شجره‌نامه‌ای که پیش از این به آن رسیده بودند هم‌خوانی دارد یا نه. فرض کنید تفاوت‌های دی‌ان‌ای میان آدمیان و شامپانزه‌ها چنین القا می‌کرد که تبار آدمیان از تباری که به شامپانزه‌های صدها میلیون سال پیش می‌رسد جداست و اینکه آدمیان خویشاوندی ژنتیکی بسیار نزدیکی با ماهیان مرکب دارند. اگر چنین کشفی روی می‌داد، این امر برای نظریه‌ی تکامل فاجعه‌ای می‌بود، کمابیش هم‌چون چند فاجعه‌ی خرگوش پیش‌کامبریان.

از قضا داده‌های دی‌ان‌ای چنین القا می‌کنند که آدمیان و شامپانزه‌ها حدود ۵-۴٫۶ میلیون سال پیش از یکدیگر جدا شده‌اند و اینکه شامپانزه‌ها یا شامپانزه‌های کوتوله (بنوبوها) نزدیک‌ترین خویشاوندان زنده‌ی ما هستند. پیش از دستیابی به داده‌های دی‌ان‌ای، آشکار نبود که آیا آدمیان با شامپانزه‌ها خویشاوندی نزدیک‌تری دارند یا با گوریل‌ها، و تاریخ جدایی آدمیان از شامپانزه‌ها نیز بسیار کمتر از این آشکار بود. این همان آزمون بزرگی است که شجره‌نامه‌ی پیش‌مولکولی دیرینه‌ی ما نیازمند از سر گذراندن آن بود. در این میان، نه چیزی سخت شگفت‌انگیز، بلکه بسیاری واقعیت‌های تازه به دست آمده‌اند و جرح و تعدیل‌های فراوانی که می‌بایست درباره‌ی تصویر پیشین اعمال کرد (نگاه کنید به نمودارهای تصویری و عکس‌های دیواری).


📓 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍ پیتر گادفری-اسمیت
®️ نواب مقربی

🆔 @Chekide_ha