ایرادهای وارد بر دیدگاه پاپر: مسأله‌ی فرضیه‌های کمکی و مفهوم تقویت

پاپر منتقد سرسخت تلاش‌های تجربه‌گرایان منطقی برای پروراندن نظریه‌ی تأیید (Confirmation) یا «منطق استقرایی» (Inductive Logic) بود. او همچون هیوم، شکاک استقرایی (Inductive Skeptic) بود و درباره‌ی همه‌ی صورت‌های تأیید و اثبات، به جز خود منطق قیاسی، شکاک بود. شکاکیت درباره‌ی استقرا و تأیید بسیار مناقشه‌برانگیزتر از استفاده‌ی پاپر از ابطال برای حل مسأله‌ی تحدید (Problem of Demarcation) است. بسیاری از فیلسوفان علم گمان می‌کردند که اگر استقرا و تأیید افسانه‌ای بیش نیست، پس خانه‌ی علم از پای‌بست ویران است. پاپر تلاش کرد استدلال کند هیچ جای نگرانی نیست؛ استقرا افسانه است، ولی علم به هیچ روی به آن نیاز ندارد. بنابراین، از دیدگاه پاپر، شکاکیت استقرایی، عقلانیت علم را تهدید نمی‌کند. به عقیده‌ی بسیاری از فیلسوفان، تلاش پاپر برای دفاع از این ادعای تندروانه کامیاب نبوده است.

بیشتر فیلسوفان علم خطاپذیراندیشی (Fallibilism) را می‌پذیرند. این دیدگاه را که ما هرگز نمی‌توانیم درباره‌ی واقعیت‌ها به یک‌باره مطمئن باشیم، اغلب با عنوان خطاپذیراندیشی می‌شناسند. پرسش دشوارتر این است که اگر یک نظریه آزمون‌های مشاهدتی را با کامیابی پشت سر بگذارد، آیا خردمندانه است اعتماد ما به صدق آن افزایش پیدا کند یا نه؟ پاپر می‌گفت نه، تجربه‌گرایان منطقی و بیشتر فیلسوفان علم دیگر می‌گویند آری.

یک ایراد اصلی بر دیدگاه ابطال‌گروی محض پاپر از کل‌گروی (Holism) ناشی می‌شود. نمی‌توان یک فرضیه را به تنهایی آزمود، بلکه همیشه شبکه‌ای از فرضیه‌ها و فرضیه‌های کمکی (Auxiliary Hypotheses) در کارند. برای مثال، یافتن سنگواره‌ی خرگوشی که در صخره‌ای با قدمت ۶۰۰ میلیون ساله به خوبی برجای مانده است، نظریه‌ی تکامل را بی‌درنگ ابطال نخواهد کرد، چرا که نظریه‌ی تکامل هم‌اکنون مجموعه‌ای از اندیشه‌های گوناگون، شامل الگوهای نظری مجرد و نیز ادعاهایی درباره‌ی تاریخ واقعی زندگی بر روی زمین است. این سنگواره نشان می‌دهد که در جایی از مجموعه‌ی ادعاهای عمده‌ی موجود در کتاب‌های درسی زیست‌شناسی تکامل، خطاهای جدی‌ای نهفته‌اند. این مسأله‌ی چالش‌برانگیز، پی بردن به این نکته است که این خطاها در کجا قرار دارند و این امر مستلزم تمییز و تفکیک و وارسی و بازبینی جداگانه‌ی هر یک از اندیشه‌هایی است که این مجموعه را تشکیل می‌دهند (نگاه کنید به نمودارهای تصویری و عکس‌های دیواری).

پاپر مفهوم تقویت (Corroboration) را معرفی کرد. نظریه‌ای که آزمون‌های سخت بیشتری را با موفقیت پشت سر بگذارد، تقویت شده و سزاوار پذیرش موقت است. این مفهوم به پاپر اجازه می‌داد تا بدون پذیرش تأیید به معنای سنتی، ارزش نظریه‌هایی را که از آزمون‌های سنگین جان سالم به در برده‌اند، به رسمیت بشناسد. با این حال، این ایده نیز با انتقادهایی مواجه شده است، زیرا همچنان وابسته به شبکه‌ای از فرضیه‌های کمکی است که نمی‌توان آن‌ها را به‌صورت جداگانه آزمود.


📓 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍ پیتر گادفری-اسمیت
®️ نواب مقربی

🆔 @Chekide_ha