Основные черты языка Нового Завета:
Κατ᾿ ἀρχὰς, εὑρισκόμεθα πρὸ ῥιζικωτέρων μεταβολῶν, οἷαι εἶνε ἡ κατάργησις τῶν διφθόγγων (ἀκουομένων περίπου ὡς σήμερον καὶ οὐχὶ ὡς δύο φθόγγων), ἡ κατάργησις τῆς προσῳδίας μακροῦ – βραχέος καὶ ἑπομένως ἡ σύμπτωσις τοῦ ο πρὸς τὸ ω, τοῦ ι πρὸς τὸ η καὶ υ, καὶ ἡ στερέωσις τοῦ γραμματικοῦ τόνου, ὅς ἤδη χρειάζεται νὰ γράφεται (νόμος – νομός, ποιῆσαι - ποιήσαι) καὶ ἡ τονικὴ ἐξίσωσις ὀξέος, βαρέος καὶ περισπωμένου τόνου. Αἱ τρεῖς αὐταὶ ἐξελίξεις τῆς ἑλληνικῆς ἔφερον αὐτὴν πολὺ πλησιέστερον πρὸς τὴν νεοελληνικὴν ἀπὸ οἱανδήποτε γραμματικὴν καὶ συντακτικὴν μεταβολήν.
Ἐν τούτοις καὶ εἰς τὸν τομέα αὐτὸν ἐπῆλθον, συντόμως, αἱ ἑξῆς μεταβολαί.
α΄) Ἐξέλιπεν ἡ χρῆσις τοῦ δυϊκοῦ ἀριθμοῦ ἀντικαθισταμένου κανονικῶς ὑπὸ τοῦ πληθυντικοῦ ἔσονται γὰρ οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν Α΄ Κορινθ. ς΄, 16. – ἐγένετο ἐπὶ ἔτη δύο, Πράξεις ιθ΄, 10.
β΄) Εγένετο σπανιωτάτη ἡ χρῆσις τῶν εἰς -μι ῥημάτων (ἐν τῇ Κ.Δ. μόνον τὰ ἀφίημι, δίδωμι διεσώθησαν). Νέοι τύποι, π.χ. ἀφίομεν (ἀφίεμεν), ἀφέωνται (ἀφίενται), δεδώκει (ἐδεδώκει), ἐξέδετο (ἐξέδοτο), ἐστάθησαν (ἔστησαν), ἑστάναι (ἀντὶ ἱστάναι).
γ΄) Ἐπέδωκεν ὁ πρῶτος ἀόριστος ἀντὶ τοῦ δευτέρου (εἶπον > εἶπα).
δ΄) Προτιμᾶται ἡ κατὰ παράταξιν σύνταξις· ἀποφεύγονται αἱ μετοχαὶ καὶ τὰ ἀπαρέμφατα (ἄφες ἐκβάλω Ματθ. ζ΄, 4. ἄφες ἴδωμεν Ματθ. κζ', 49).
ε΄) Ἐπικρατεῖ ἡ κατάληξις -σαι εἰς τὸ β' πρόσωπον ἐνεστῶτος τῆς ὁριστικῆς.
σ΄) Τὸ ῥῆμα οἶδα ἀποκτᾷ τύπους οἶδας, οἴδατε, οἴδασι (οἶσθα, ἴσμεν, ἴσασι). Κλίνομεν εἶπα -ας -αν, ἔπεσα (οὐχὶ ἔπεσον). Διπλῆ αὔξησις, συλλα- βικὴ καὶ χρονική : ἤμελλεν (ἔμελλεν), ἠβουλήθην.
ζ΄) Εἰς τὰς προθέσεις παρατηρεῖται κύμανσις τῆς χρήσεως τῶν εἰς, ἐν, ἐπὶ καὶ δὴ ἐπὶ τῶν ρημάτων πιστεύειν, ἐλπίζειν, ὀμνύειν, εὐδοκεῖν, βαπτίζειν (πρβλ. Λουκᾶς α΄, 20. ζ', 17. θ΄, 46. ιγ΄, 19. Ἰωάννης ε΄, 4. Πράξεις ζ΄, 53. ια΄, 11. Ἰάκ. β', 16). Νέαι χρήσεις τῶν συνδέσμων ἵνα καὶ ὅτι καὶ τῆς συντάξεως τοῦ (ἐμπροθέτου) ἀπαρεμφάτου.
η΄) Παρατηροῦνται βαρβαρισμοί, ὀφειλόμενοι εἰς ξένας ἐπιδράσεις.
θ΄) Εἰς τὸ λεξιλόγιον ἔχομεν, ἐκτὸς τοῦ πλήθους τῶν ἅπαξ εἰρημένων, λατινικάς, ἑβραϊκάς, περσικάς, αἰγυπτιακάς, φοινικικὰς καὶ κελτικὰς λέξεις. Οὕτω οὐ μόνον πλεῖσται ἐκφράσεις ἀποδίδουσιν ἑβραϊσμούς, οἵ ἔστιν ὅτε ὑπάρχουν εἰς τὸ κείμενον, ἀλλὰ λατινικαὶ εἶνε π.χ. αἱ λέξεις : κουστωδία, κεντυρίων (ἑκατόνταρχος), σπεκουλάτωρ, λεγεών, δηνάριον, σάτον, κοδράντης (λεπτόν), κῆνσος, ἀσσάριον, κράββατος, κολωνία, λέντιον, λιβερτῖνος, λίτρα, μάκελλον, μεμβράνα, μίλιον, πραιτώριον, σικάριος, σιμικίνθιον, σουδάριον, ταβέρναι, φαιλόνης (paenula), φόρον (forum), φραγέλλιον -λλόω, χῶρος (corus, ἐπὶ βδ. ἀνέμου).
Πλὴν τοῦ λεξιλογίου καὶ καταλήξεις : Φιλιππήσιοι (Philippienses) οἱ κάτοικοι τῶν Φιλίππων, ἀντὶ Φιλίππειοι (ἢ -ππαῖοι).
Περσικαὶ λέξεις θεωροῦνται αἱ: ἀγγαρεύειν, γάζα, κίδαρις, μανδύας, μανιάκης, παράδεισος, σανδάλιον, σαράβαρα, σατράπης.
Αἰγυπτιακαὶ θεωροῦνται αἱ: βάϊον (βαΐον), βάρις, βύβλος, θῖβις, ἴβις, κόσυμβος, πάπυρος, στίβι, σίναπι, σινδών.
Φοινικικὴ ἡ λ. ἀρραβὼν καὶ Κελτικὴ ἡ λ. ῥέδη τῆς ᾿Αποκαλύψεως.
Δεδομένου ὅτι μέγα μέρος τῆς Ὀρθοδόξου Θεολογίας, ἤτοι τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Γραμματείας τῶν Βυζαντινῶν, ἀναφέρεται εἰς τὴν ἑρμηνευτικὴν τῆς Καινῆς Διαθήκης, τὴν Δογματικὴν καὶ τὴν ᾿Αντιρρητικήν, πολυάριθμα ἀπὸ τῶν πρωΐμων ἀποστολικῶν πατέρων καὶ ἀπολογητῶν μέχρι τῆς ἐσχάτης τουρκοκρατίας εἶνε τὰ κείμενα τὰ ἀναφερόμενα εἰς τὰς Γραφὰς καὶ ἐπηρεαζόμενα ἀπὸ τὴν γλωσσικὴν αὐτῶν διατύπωσιν, τὸ λεξιλόγιον καὶ τὸ ὕφος κάποτε (ὑπὸ τὴν ἐπίδρασιν πάντοτε τῆς Ἑλληνικῆς Ρητορικῆς).
Ἐπειδὴ δὲ τὰ κείμενα τῆς Κ.Δ. (πλὴν τῆς ᾿Αποκαλύψεως) ἀκούονται ὡς ἀναγνώσματα (Εὐαγγέλια - Πραξαπόστολος) εἰς τοὺς ναοὺς καὶ τοὺς οἴκους κατὰ τὴν ἐπιτέλεσιν τῆς λατρείας, ἀσυνήθης εἶνε ἡ ἔκτασις ἥν ἔλαβεν ἡ διάδοσις τμημάτων αὐτῶν, παροιμιωδῶν ἐκφράσεων κλπ. παρὰ τῷ λαῷ, ὅς διὰ τῆς διαισθήσεως συμπληροῖ τὸ νόημα, ὅπερ ἡ Κοινὴ γλῶσσα κατέστησεν αὐτῷ πλησιέστερον (συντελούσης καὶ τῆς λογίας παιδεύσεως). Τμήματα τοῦ Εὐαγγελίου (Ἡ Κυριακὴ Προσευχή π.χ. Ματθ. σ΄, 9-13) εἶνε εἰς τὰ στόματα πάντων ἀνεξαιρέτως εἰς τὸ πρωτότυπον. ῎Ανευ τῆς γνώσεως τῆς Κ.Δ.