تاریخچه درگیری ایران وغرب در ایران باستان

نیکویی✒️

دیروز روبیو( وزیر خارجه آمریکا) صحبت هایی راهبردی کرد که زوایای ایران ستیزی غرب را بیش از پیش آشکار کرد؛ به همین دلیل خالی از لطف نیست مروری بر شکل گیری این نبرد های تمدنی در ایران باستان داشته باشیم.

۱. هخامنشیان و یونانیان؛ سده پنجم پیش از میلاد

با گسترش شاهنشاهی هخامنشی به آسیای صغیر، ایران با شهرهای یونانیِ ساحل آناتولی هم‌مرز شد. درگیری‌های مشهور ایران و یونان از شورش ایونی در حدود ۴۹۹ پیش از میلاد آغاز شد. شماری از شهرهای یونانیِ آسیای صغیر علیه حکومت هخامنشی شوریدند و آتن نیز از شورشیان پشتیبانی کرد.
پس از سرکوب شورش، داریوش یکم برای تنبیه آتن و گسترش نفوذ ایران لشکرکشی کرد. سپاه ایران در نبرد ماراتون در سال ۴۹۰ پیش از میلاد شکست خورد. چند سال بعد، در زمان خشایارشا، لشکرکشی بزرگ‌تری به یونان انجام شد. ایرانیان از گذرگاه ترموپیل عبور کردند و آتن را تصرف کردند، اما ناوگانشان در نبرد سالامیس شکست خورد. جنگ با پیروزی یونانیان در نبرد پلاته در ۴۷۹ پیش از میلاد، به عقب‌نشینی نیروهای ایران از یونان انجامید.
بااین‌حال، این شکست‌ها به معنای پایان قدرت ایران نبود. هخامنشیان همچنان بخش بزرگی از آسیای غربی را در اختیار داشتند و بعدها از راه سیاست و حمایت مالی، در رقابت میان دولت‌شهرهای یونان نقش‌آفرینی کردند.

۲. اسکندر و سقوط هخامنشیان؛ سده چهارم پیش از میلاد

در سال ۳۳۴ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی به قلمرو هخامنشی حمله کرد. سپاه ایران در نبردهایی مانند ایسوس و گوگمل شکست خورد و اسکندر در نهایت تخت جمشید و دیگر مراکز شاهنشاهی را تصرف کرد. با مرگ داریوش سوم در ۳۳۰ پیش از میلاد، شاهنشاهی هخامنشی فروپاشید.
پس از مرگ اسکندر، سرزمین‌های او میان سردارانش تقسیم شد و بخش بزرگی از ایران به دست سلوکیان افتاد. در ادامه، اشکانیان به‌تدریج قدرت گرفتند و حکومت مستقلی در ایران پدید آوردند.

۳. اشکانیان و روم؛ چند سده رقابت بر سر مرزها

از حدود سده نخست پیش از میلاد، مهم‌ترین رقیب غربی ایران امپراتوری روم بود. رقابت دو قدرت بر سر ارمنستان، بین‌النهرین و گذرگاه‌های راهبردی منطقه ادامه داشت.
یکی از معروف‌ترین نبردها، نبرد حَرّان یا کاره در سال ۵۳ پیش از میلاد بود. سپاه اشکانی به فرماندهی سورنا، نیروهای رومیِ مارکوس کراسوس را شکست داد. این نبرد نشان داد که سواره‌نظام تیرانداز و زره‌پوش اشکانی می‌تواند در برابر سپاه روم بسیار مؤثر باشد.
بااین‌حال، جنگ‌ها نتیجه‌ای یک‌طرفه نداشتند. رومیان گاهی به بین‌النهرین و شهرهایی مانند تیسفون حمله کردند و اشکانیان نیز در مواردی نیروهای روم را عقب راندند. ارمنستان یکی از مهم‌ترین کانون‌های رقابت بود، زیرا هر دو امپراتوری می‌خواستند شاهان آن سرزمین با آن‌ها هم‌پیمان باشند.

۴. ساسانیان و روم؛ رویارویی دو امپراتوری بزرگ

در سال ۲۲۴ میلادی، ساسانیان جای اشکانیان را گرفتند و رقابت با روم را ادامه دادند. جنگ‌های ایران و روم در دوره ساسانی بارها بر سر ارمنستان، سوریه و بین‌النهرین رخ داد.
از رویدادهای مهم این دوره، پیروزی شاپور یکم بر امپراتور روم، والریانوس، در سال ۲۶۰ میلادی بود؛ والریانوس اسیر شد و این اتفاق در منابع و نقش‌برجسته‌های ساسانی بازتاب یافت. در دوره‌های بعد نیز جنگ‌ها میان دو طرف با پیروزی‌ها و شکست‌های متناوب همراه بود.
در سده‌های پنجم و ششم میلادی، رویارویی ایران ساسانی با روم شرقی ــ که معمولاً بیزانس نامیده می‌شود ــ ادامه یافت. گاه پیمان صلح بسته می‌شد و گاه جنگ دوباره آغاز می‌شد؛ کنترل شهرهای مرزی و مسیرهای بازرگانی از عوامل اصلی این کشمکش‌ها بود.

۵. آخرین جنگ بزرگ ایران و بیزانس؛ ۶۰۲ تا ۶۲۸ میلادی

جنگ طولانی ایران و بیزانس از ۶۰۲ تا ۶۲۸ میلادی، یکی از ویرانگرترین جنگ‌های دوران باستان بود. سپاهیان خسرو دوم، شاه ساسانی، بخش‌هایی از قلمرو بیزانس را تصرف کردند و تا نزدیکی پایتخت آن، قسطنطنیه، پیش رفتند. سپس امپراتور هراکلیوس ضدحمله کرد و نیروهای ایران را شکست داد.
صلح سال ۶۲۸ میلادی، مرزهای دو امپراتوری را تقریباً به وضعیت پیش از جنگ بازگرداند؛ اما هر دو طرف به‌شدت فرسوده شده بودند. این فرسودگی یکی از عواملی بود که چند دهه بعد، در دوره فتوحات اعراب، به سقوط شاهنشاهی ساسانی کمک کرد.

@arairan