«الوصي»، ابوبکر یا علی (ع)؟
امیرمعزی در مقاله دینِ علی نوشته است:
بلاذری از یکی از جنگجویان بنی عدی که در جنگ جمل در کنار عایشه، طلحه و زبیر با علی (ع) میجنگید، شعری نقل میکند که در آن وصی بودن علی (ع) را دستآویز تمسخر قرار میدهد (از همین طریق میتوان وجود آن را ثابت کرد)، زیرا بنی عدی، تنها وصی واقعی پیامبر را ابوبکر میدانستند که اکنون دخترش در مقابل یاران حضرت علی به نبرد ایستاده است: ما از نسل عدی هستیم و در جستجوی حضرت علی (که او را بکشیم) / ما هر که را علیه وصی [یعنی ابوبکر] باشد، میکشیم.📘امیرمعزی، علی راز سر به مهر، ص۱۶۴-۱۶۵؛ و نیز نک: امیرمعزی، تشیع، ریشهها و باورهای عرفانی، ص۲۹
[تحیات و عبارات احترامآمیز افزوده مترجم است و در متن امیرمعزی چنین احتراماتی وجود ندارد؛ چرا که اساساً این احترامات با جهتگیری کتاب امیرمعزی که نفی خاستگاه الهی اسلام و رد وحیانی بودن رسالت و امامت است، مناسبتی ندارد.]
متن مورد استناد امیرمعزی چنین است:
حَدَّثَنِي عَمْرو بْن محمد الناقد، حدثنا روح بن عبادة، حدثنا أَبُو نعامة العدوي عَن شيخ منهم قَالَ أخذ رجل منا بخطام الجمل وَهُوَ يقول:📘البلاذري، أنساب الأشراف، ۲/ ۲۴۵-۲۴۶
نحن عدي نبتغي عَلِيًّا
نحمل ماديا ومشرفيا
وبيضة وحلقا ملويا
نقتل من يخالف الوصيا
برداشتِ امیرمعزی به چند دلیل نادرست است:
۱. در جنگ جمل که حدود ۲۳ سال بعد از مرگ ابوبکر رخ داد، مخالفت با ابوبکر موضوعیتی نداشت. این جنگ به بهانه خونخواهی عثمان رخ داد. نه سپاه پیمانشکنان کار خود را به امر و سفارش ابوبکر، مستند میکردند که مخالفت با ابوبکر مطرح شود؛ و نه اصحابِ علی (ع) در آن جنگ، شعار مخالفت با ابوبکر میدادند؛ بلکه بسیاری از آنها اساساً نگاه بدی به ابوبکر نداشتند.
۲. ادعای وصایتِ ابوبکر هیچ گاه به طور جدی مطرح نبوده است؛ به ویژه در آن دوران کسی ابوبکر را وصی پیامبر (ص) نمیدانست. این که امیرمعزی گفته است بنی عدی وصی واقعی پیامبر (ص) را ابوبکر میدانستند، بیدلیل و نادرست است.
۳. ابوبکر هیچ گاه با عنوان «الوصی» شهرت نداشته و بنا بر شواهد بسیار، «الوصی» منصرف به علی (ع) بوده است.
بنابراین به نظر میرسد که مقصود از «الوصیا» در این رجز نیز کسی جز علی (ع) نیست.
این رجز در جای دیگر بدون مصراع آخر نقل شده است. (البلاذري، أنساب الأشراف، ۱۱/ ۲۹۴) اما اگر مصراع آخر به راستی در رجز بوده باشد، ظاهراً در آن تصحیفی رخ داده است. احتمالاً «یخالف»، تصحیف «یحالف» است؛ یعنی: «هر کس را که با وصی (= علی ع) همپیمان شده میکشیم.»
ممکن است گفته شود چرا باید دشمنِ علی (ع)، عنوان مدحآمیز وصی را به کار ببرد؟ پاسخ این است که عنوان «الوصی» برای علی (ع) شهرت داشته و به ویژه برای رعایت قافیه، کاربرد آن غریب نیست. البته احتمال پیدایش در فضای جدلی متأخرتر را نیز نباید از نظر دور داشت.
جالب آن که همین استعمال در نمونه مشابه دیگری نیز دیده میشود. ابومخنف (د. ۱۵۷ ق.) در کتاب وقعة الجملِ آورده است:
وخرج يوم الجمل غلام من بني ضبة شاب معلم من عسكر عائشة وهو يقول:📘ابن أبي الحديد، شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۱۴۴
نحن بني ضبة أعداء علي
ذاك الذي يعرف قدما بالوصي
وفارس الخيل على عهد النبي
ما أنا عن فضل علي بالعمي
لكنني أنعى ابن عفان التقي
إن الولي طالب ثأر الولي.
چنان که میبینیم فضای این شعر کاملاً مشابهِ شعر پیشین و به روایتِ ابومخنف، سروده یکی دیگر از مدافعان شتر عایشه است. در این رجز نیز از شهرت امیرالمؤمنین (ع) به «وصی» سخن رفته است. چه این دو شعر اصیل باشند و چه بعدها ساخته شده باشند، ظاهراً فضای یکسانی دارند و در هر دو، مقصود از وصی، امیرالمؤمنین علی است.
#امیرمعزی
@AmirMuezzi