دوکسا

روز بزرگداشت سعدی، نکوداشت شاعری است که عشق را به ساده ترین و شیواترین بیان، فریاد زد و اندیشه را به بلیغ ترین واژه ها سرود و اخلاق را مرامنامه ای منظوم و منثور ساخت تا بدانیم اگر جهان بر مدار خوبی بچرخد، زیبایی در آن تکثیر خواهد شد. سعدی، شاعری است که وصف او در عبارت نمی آید و شرح او در بیان نمی گنجد.

برخی از خیابان ها و محلات شهر ایلام از دیرباز به نام بزرگان ادبیات فارسی نظیر فردوسی، خیام، حافظ و سعدی نام گذاری شده اند. اقدام شهرداری ایلام در نصب تندیس برخی از این بزرگان نظیر خیام و سعدی بسیار ستودنی است. زیرا در روزگاری که مسخ هویت، نسل جوان را نشانه رفته است، قرار دادن نشانگان فرهنگی این بزرگان و پیکرینه نمودن آن ها اقدامی شایسته و بایسته است. و البته جای خالی تندیس دلاوران خاکی پوشی که فرش را به عرش پیوند زدند نیز مشهود است. همانانی که افتادند تا ایستادگی را به تاریخ بیاموزند.

بزرگداشت استاد سخن سعدی شیرازی، بهانه ای است تا از نقاش و هنرمند تندیسگر ایلامی استاد شکرالله شیرخانی یادی کنیم که تندیس زیبای سعدی او در محلهٔ سعدی ایلام یاد این شاعر بزرگ را در لحظاتمان مجسد ساخته است.
وقتی پدر یا مادری در پرسش کودکشان که می پرسد : بابا، مامان این آقا کیه؟  توضیح می دهند که سعدی شیرازی شاعر پر آوازهٔ ایران زمین و خالق گلستان و بوستان است، ریشهٔ تعلق فرزندشان را به فراخنای تاریخ امتداد می دهند و درختی که ریشه های تنومند داشته باشد در برابر توفان ها خواهد ایستاد.

تندیس های خیام، استاد غلامرضاخان ارکوازی و سردیس استاد ولی محمد امیدی نیز اثر استاد شیرخانی اند. لذا جا دارد، مراتب سپاس و امتنان خود را نثار این هنرمند ارجمند نماییم. در پایان، بهترین ها را از حضرت دوست برای مهندس شیرخانی آرزومندیم.

بدان امید که روزی شاهد حضور تندیس و سردیس های مفاخر و قهرمانان استان ایلام در پارک یا موزهٔ مفاخر ایلام باشیم. 

(بهروز سپیدنامه)

تندیس استاد سخن شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی
اثر: استاد شکرالله شیرخانی
مکان: محله سعدی ایلام

درپرانتز باید عنوان کرد که تشبیه جامعه به موجود زنده قبل از اسپنسر و سعدی توسط حضرت رسول اکرم (ص) مطرح شد. آنجا که این بزرگوار می فرماید: مَثَلُ المُؤمِنينَ في تَوادِّهِمْ وَ تَعاطُفِهِمْ وَ تَراحُمِهِمْ مَثَلُ الجَسدِ؛ إذا اشتكى مِنهُ عُضوٌ تَداعى سائرُ الجَسَدِ بالسَّهَرِ و الحُمّى. یعنی: مؤمنان در دوستى، عطوفت و مهرورزى نسبت به هم چونان يک پيكرند؛ كه هرگاه عضوى از آن به درد آيد، ديگر اعضا را بى خوابى و تب فرا مى گيرد.

بر خلاف تصور کسانی که ادعا دارند سعدی تنها به سطح فردی و خُرد (عاملیت) در فرایند اصلاح اجتماعی توجه کرده است باید اظهار نمود که این شاعر و مصلح اجتماعی بزرگ، فرایند مذکور را در دو ساحت فردی و اجتماعی مد نظر قرار داده است. وی در سطح فردی ، توصیه‌های فراوانی بر رعایت ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی برای فاصله گرفتن انسان ها از جهان حیوانیت و اتصال به عالم انسان و معنا ارائه کرده است:

تن آدمی شریف است به جان آدمیت
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت

اگر آدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی
چه میان نقش دیوار و میان آدمیت

خور و خواب و خشم و شهوت شغب است و جهل و ظلمت
حیوان خبر ندارد ز جهان آدمیت

اگر این درنده‌خویی ز طبیعتت بمیرد
همه عمر زنده باشی به روان آدمیت

رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند
بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت

سعدی خواستار تحقق جهانی است که «آدمیّت» در آن بر «حیوانیّت» و «درنده خویی» چیره خواهد شد. او تحقق این امر را در سایۀ تعلیم و تربیت می‌داند. سعدی، آسیب زدن به جامعه را آسیب رساندن به خود می پندارد. زیرا جامعه از منظر او یک کل به هم پیوسته است:

یکی بر سر شاخ، بن می برید
خداوند بستان نگه کرد و دید

بگفتا گر این مرد بد می کند
نه با کس که با نفس خود می کند


سعدی در سطح کلان و ساختارها، نظام‌های حکومتی و حاکمیتی را نیز مورد نقد قرار می‌دهد . وی در غزلی زیبا چنین سروده است:

خبرت خرابتر کرد جراحت جدایی
چو خیال آب روشن که به تشنگان نمایی

چه کنند اگر تحمل نکنند زیردستان
تو هر آن ستم که خواهی بکنی که پادشایی

وی زیرکانه، ستم و جفا کردن را ذاتی حکومت‌های تمامیت خواه (توتالیتر) با نظام موروثی و پادشاهی می داند. ستم، تکلیف پذیرفته شدۀ چنین حکومت‌هایی از سوی زیر دستان است. پادشاه باید ظلم کند و زیردستان باید تحمل کنند. زیرا گریز و گزیری جز این ندارند. پذیرش چنین ظلمی را باید در دستگاه های دولتی ایدئولوژیک و دستگاه های دولتی سرکوبگر، «لوئی آلتوسر» جستجو کرد.

یا آن که در یکی از حکایت‌ها چنین گفته است: «یکی از ملوک بی انصاف، پارسایی را پرسید: از عبادت ها، کدام فاضل تر است؟ گفت: تو را خواب نیمروز، تا در آن یک نفس خلق را نیازاری». سعدی موجودیت چنین حاکمان تمامیت خواهی را جز ظلم رساندن به توده ها چیز دیگری نمی داند. وی آسایش و آرامش خلق را در خاموش شدن صدای چنین حاکمیتی دانسته است.

سعدی، مانند دورکیم «تقسیم کار اجتماعی بهنجار» را عامل «انسجام اجتماعی» و «تقسیم کار اجتماعی نامناسب و نابهنجار» (مرضی) را موجب نابسامانی اجتماعی می داند. وی، شایسته سالاری را عامل اصلاح جوامع دانسته است. سعدی «هوشمند» و «روشن رأی» بودن را دو ویژگی برجسته برای تمامی دولتمردان در واگذاری وظایف به افراد تحت تصدی دانسته است. از نظر سعدی، تقسم کار مرضی و به تعبیر پارسونز، «خاص گرایی» برایند در صدر بودن افراد احمق و ناصواب در سیاست گذاری هاست. افرادی که حصیربافان را به کارگاه حریر بافی راه داده اند و ثمرۀ چنین تقسیم کاری از پیش مشخص است:

ندهد هوشمند روشن رای
به فرومایه کارهای خطیر

بوریا باف اگرچه بافنده است
نبرندش به کارگاه حریر

وی وضعیت جامعه ای که در آن سلسله مراتب تخصصی به هم می ریزد چنین به تصویر کشیده است:

نشنیدی که صوفیی می کوفت
زیر نعلین خویش میخی چند

آستینش گرفت سرهنگی
که بیا نعل بر ستورم بند

در جامعه ای که سعدی شیرازی به تصویر کشیده، صاحبان قدرت، توده ها را به نعلبندی فرا می خوانند. این فراخوان هم بر مبنای حماقت است و هم بر مبنای استخفاف مردم و مسخ هویت آنان.

نه حسنت آخری دارد نه سعدی را سخن پایان
بمیرد تشنه مستسقی و دریا همچنان باقی

بهروز سپیدنامه دانشیار گروه جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی دانشگاه ایلام نیز در فرصت محدودی که در اختیار داشت، اشاراتی به رهیافت جامعه شناختی استاد بزرگ سخن، سعدی نمودند که این سحنان در سطور زیر تقدیم علاقمندان شده است:

سخن گفتن در خصوص شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی در مجالی ده دقیقه ای به مثابۀ دریا در کوزه ریختن است، اما به فراخور این فرصت محدود چند نکته تقدیم می گردد:

نخست این که اکثر مطالعاتی که با عنوان «جامعه شناسی ادبیات فارسی» و «جامعه شناسی سعدی» صوت گرفته، بیش از آن که «جامعه شناسی ادبیات » باشند، «اجتماعیات در ادبیات فارسی» و «اجتماعیات در شعر سعدی ‌اند». منظور از اجتماعیات در ادبیات، دسته بندی و بازنمایی مفاهیم اجتماعی موجود در متون نظم و نثر است. در حالی که مطالعات جامعه شناسی ادبیات، متکی بر پیش فرض‌های هستی شناسی، معرفت شناسی و روش شناسی است. محقق در این حوزه، به مطالعۀ جهت گیری پارادایمی و نظری مؤلف و موضع ایستایی و پویایی شناختی او می‌پردازد. ادبیات در این منظر، بازتاب کنشگری فعال ،آگاه (شناسا) است که در موضع سوژه بودگی، پدیده‌های جهان پیرامون را به تصویر کشیده است.

در ایران مطالعات جامعه شناسی ادبیات در حوزه رمان، علمی تر و روش‌مندتر از حوزه شعر انجام گرفته اند. البته خاستگاه و نقطۀ آغازین این حوزه از جامعه شناسی در غرب، در حوزه رمان بوده است.

اما سعدی:
سعدی شاعری است جامع الاطراف از نظر فرم و محتوا و هم از نظر تجربه. از نظر فرم هم در حوزۀ نثر صاحب اثر است و هم در حوزۀ نظم. و هم به تلفیق نثر و نظم در آفرینش ادبی پرداخته است. در ساحت نظم (به مفهوم عام کلمه) هم به نظم پرداخته و هم به شعر. سلاست و روانی گفتار منثور و منظوم او مصداق بارزی از «سهل الممتنع» بودن اثر و یکی ویژگی‌های مهمی است که امضای آثار او به شمار می‌رود. امروزه اگر شاعری بتواند در نهایت سادگی ،کمال زیبایی را به تصویر بکشد، می‌گویند سعدی وار شعر گفته است. از نظر محتوا، شعر سعدی تمام حوزه‌های اخلاق و تربیت و تمام گسترای عشق و شیدایی را درنوردیده است.

ازمنظر تجربه به مفهوم دیلتایی آن، سعدی هم واجد تجربۀ زیسته و آگاهانه است و هم تجربۀ اندیشیده. تجربۀ زیستۀ او برایند سفرهای متعددی است که انجام داده است (به جز برخی از سفرهای نمادین و استعاری) و تجربۀ اندیشیدۀ او حاصل تحصیل در نظامیۀ بغداد و مطالعات مستمر آثار متقدمین و متأخرین و غور و تعمق در متون و معارف دینی است.

دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن در کتاب «چهارسخنگو وجدان ایران» در خصوص این جامع الاطراف بودن سعدی اعتقاد دارد: از شهریور 1320 که جامعۀ ایران یک دفعه سیاسی شد، تمام گروه های مختلف و احزاب و کسانی که خودشان را پیشرو می دانستند به شاعری نیاز داشتند که بتوان از اشعار او مرامنامۀ مبارزه را بیرون کشید و سعدی از نظر آنان این گونه نبود، زیرا او را چندان قاطع نمی دیدند که یک جهت را در پیش بگیرد. او همۀ مسایل بشری را مطرح کرده و هیچ جهتی را به تنهایی نگرفته و قصدش یک تربیت اجتماعی ساده بوده است.

تجربۀ دوران پر فراز و نشیب حملۀ مغول به ایران و سقوط بسیاری از حکومت‌های وقت مانند خوارزمشاهیان و عباسیان، از بین رفتن احساس امنیت در جامعه و خطر فرسایش و فروپاشی سرمایۀ اجتماعی، سعدی شیرازی را به سمت رهیافت «تربیت و اصلاح اجتماعی» سوق داد. می‌توان رهیافت نظری سعدی را «کارکردگرایی» (Functionalism) متکی بر « اندام واره گی اجتماعی» دانست. مکتبی که خواستار استقرار «نظم» و «تعادل» اجتماعی در جامعه است.

سعدی دریکی از مهم‌ترین اشعارش که به بیانۀ همبستگی تمام ملت‌ها تبدیل شده اظهار داشته است:

بنی آدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی غمی
نشاید که نامت نهند آدمی

این رویکرد سعدی، همان رویکردی است که «هربرت اسپنسر» در دیدگاه «اندام واره‌گی» اظهار نموده است. اسپنسر اعتقاد دارد جامعه به عنوان یک موجود مستقل نظیر یک ارگانیسم و موجود زنده سازماندهی شده است. همان گونه که بدن موجود زنده از اجزای مختلفی تشکیل شده و هر کدام دارای کارکرد خاص خود هستند و آسیب رسیدن به یکی عضو بر عملکرد سایر اعضا تاثیر خواهد نهاد، جامعه نیز این چنین است، با این تفاوت که جامعه یک سوپر ارگانیسم یا «والااندام واره» است و دارای ویژگی هایی است که آن را از موجودات زنده متمایز می سازد.

کارکردگراها نیز بر این باورند که نظم و تعادل کارکردی برایند کارکردی عمل نمودن تمامی خرده نظام های نظام اجتماعی است. به عبارتی دیگر، اگر خرده نظامی دچار «دژکارکردی» (dysfunction) شود این ناسازی، باعث اختلال در عملکرد سایر خرده نظام های اجتماعی خواهد شد.

بهروز سپیدنامه دانشیار گروه جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی دانشگاه ایلام نیز در فرصت محدودی که در اختیار داشت، اشاراتی به رهیافت جامعه شناختی استاد بزرگ سخن، سعدی نمودند که این سخنان در سطور زیر تقدیم علاقمندان شده است:

مراسم بزرگداشت شاعر پرآوازۀ تاریخ ادبیات ایران، سعدی شیرازی در دانشگاه ایلام برگزار شد.

در طلیعۀ این مراسم که با حضور استاد گرانسنگ ادبیات کشور، «دکتر قدمعلی سرامی» و جمعی از شاعران نام آور ایلام و ایران برگزار شد ، «دکتر همایون مرادنژادی» سرپرست دانشگاه ایلام، به پیروی از سعدی در کلامی موجز و با استناد به اشعار این شاعر بزرگ، به دانشجویان، همکاران، شاعران، مهمانان وزارتی و استاد سرامی خیر مقدم گفته و برگزاری چنین مراسمی را آغازی فرخنده در تصدی مسئولیت جدیدشان در دانشگاه ایلام دانستند.

سخنرانی اساد دکتر قرمعلی سرامی و حضور شاعران بزرگی چون اساتید ارجمند: دکتر حبیب الله بخشوده، جلیل صفربیگی، محمدرضا رستم پور، فرهاد شاهمرادیان و حسین شکربیگی که از چهره های آشنای شعر و ادب این مرز و بوم اند، بر رونق مجلس افزوده بود. هر کدام از این بزرگواران به خوانش شعرهای زیبایی از آثار خود پرداخته و به نکوداشت مقام و منزلت استاد سخن، سعدی شیرازی پرداختند.

باز هم خبر، چون پتکی سنگین بر آیینهٔ وجودمان نشست و حسرت دیدار را به اندوهی بی انتها پیوند زد.

حاج نصرت الله قبادی را از سال های دور خدمت در آموزش و پرورش می شناسم. معلمی دلسوز و پر تکاپو بود. آرام و متین با تواضعی که سراسر وجودش را فراگرفته بود به وظیفهٔ خود عمل می کرد.

سال ها بود از حاج نصرت الله اطلاع نداشتم و خبر  سفر جاودان او چون حادثه غافلگیرم کرد و آوار اندوه را بر لحظاتم ریخت.

چقدر باید خوب باشی که هم در حیات و هم در ممات، نام ات را به بهترین یادها به پژواک بنشینند. متبرک باد نام ات حاج نصرت الله عزیز

💢 *دکتر مقصود فراستخواه برنده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد.*

◀️ دکتر مقصود فراستخواه استاد موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌عالی در چهل‌ و دومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برنده کتاب سال در گروه علوم اجتماعی شد.

ادامه مطلب را اینجا بخوانید 👇

https://irphe.ac.ir/content/5175/140311071

کمیته علمی از راست: دکتر یارمحمد قاسمی، دکتر بهروز سپیدنامه، دکتر سعید خانی، دکتر زهرا رضایی نسب

کلیپ همایش: تهیه کننده دانشجو معلم خبرنگار سبحان محمدی

بخشی از ارزیابی یکی از مقالات ارائه شده