🔘عثمانی‌گری و پیروی از دجّال در مصادر کهن عامه: نگاهی به نقلی از حذیفة بن یمان

🛑پیش از تثبیت ایمان به خلفای چهارگانه در فضای عامه در اوایل قرن سوم (تربیع)، بسیاری از محدّثان عامه، میان عثمان و علی (ع) یک طرف را انتخاب می‌کردند و سمت دیگر را رد می‌کردند (نگر: عمار مسلم). در آن دوران، در میان محدّثان، احادیثی در گردش بود که به مطاعن بعضی از صحابه می‌پرداخت. در این میان، عثمان بن عفّان سهم بسزایی از مطاعن داشت (نگر: مثالب عثمان). بسیاری از این احادیث در دوران‌های بعدی از مجامع اصلی حدیثی به کلّی حذف شدند و البته برخی از این احادیث شانس بقا داشتند.

یکی از نقل‌هایی که خوشبختانه تا حدی توانسته به حیات ادامه دهد، نقلی از حذیفة بن یمان است دربارۀ رابطۀ حبّ عثمان با ایمان به دجّال. حذیفة بن یمان از اصحاب نزدیک پیامبر (ص) بود که به علم به فتنه‌ها و آگاهی از نام‌های منافقان مشهور بود و حجم زیادی از احادیث فتن در تراث مسلمین بدو منسوب است. از برخی از نقل‌ها می‌توان دریافت که حذیفه باور به کفر اصحاب جمل -خون‌خواهان عثمان- داشته است (حدیث حذیفه). در اینجا بر نقل حذیفه دربارۀ رابطۀ عثمانی‌گری با تبعیت از دجال متمرکز می‌شویم:

یعقوب بن سفیان فسوی (277ق) -محدّث و مورّخ برجستۀ عامه- در کتاب المعرفة والتاریخ با سندی که طبق معیارهای سنّتی عامه، معتبر است، نقل می‌کند از زید بن وهب از حذیفه که گفت: «من كان يحب [...] مخرج الدجال تبعه، فإن مات قبل أن يخرج ‌آمن ‌به ‌في ‌قبره: هرکس [...] را دوست داشته باشد، در هنگام خروج دجّال از او پیروی می‌کند؛ البته اگر پیش از خروج دجّال بمیرد، در قبرش به دجال ایمان می‌آورد» (المعرفة والتاریخ، 2/ 768). در اینجا نام شخصی که محبّتش با ایمان به دجّال گره خورد، سانسور شده است.

محقّقِ کتابِ فسوی، اَکرَم ضِیاء العُمَری -وی از خاندان العُمَری از نسل عمر بن خطاب است-، در پاورقی گفته که واژۀ سانسورشده باید «عثمان» باشد. البته این توضیح درست است؛ چه فسوی پس از آوردن این نقل، تلاش می‌کند با نقلی در مدح عثمان این نقل را تضعیف کند (2/ 768) و چند خط بعد نیز به مضمون این خبر اشاره می‌کند و در آنجا خوشبختانه نام «عثمان» باقی مانده است: «يقول في الحديث الأول: إن أخرج الدجال تبعه من كان يحب عثمان، وإن كان قد مات آمن به في قبره» (2/ 770).

🛑این خبر در تراث عامه، به سندی دیگر نیز زید بن وهب از حذیفه روایت شده و این بار با ویرایش دیگری مواجه شده است: «والذي نفسي بيده، لا يموت رجل وفي قلبه مثقال حبة من حب قتل عثمان إلا تبع الدجال إن أدركه، وإن لم يدركه ‌آمن ‌به ‌في ‌قبره» (المجالسة وجواهر العلم، 2/ 164). صورتی از همین نقل نیز در مخطوطۀ عیون الأخبار ابوالمعالی بغدادی آمده است (با تشکر از محمدحسین شیرعلی بابت معرفی این نقل).

در این نقل، به جای حذف نام «عثمان»، واژۀ «قتل» پیش از عثمان آمده، تا با کاربست ترکیبِ نامأمنوس «دوست داشتنِ کشته‌شدنِ عثمان» معنای روایت به ضدّ خود تبدیل شود و محبّت قتل عثمان، عامل پیوستن به دجال شود.

فارغ از تحریر کهن فسوی، شاهدی تعیین‌کننده برای تشخیص اصالت تعبیر «حب عثمان/ حب قتل عثمان» دردست است: زید بن وهب شیعی بوده و چنانکه دیدیم، وی حلقۀ مشترک است برای حدیثی از حذیفه که در آن اصحاب جمل، امامانِ کفر خوانده می‌شوند (حدیث حذیفه). بر این پایه، انتظار می‌رود که زید بن وهب، عثمانی‌ها را پیرو دجّال بداند، نه علوی‌ها (مخالفان عثمان) که خود از آنان است.

همچنین سند نقل دوم، ظرفیت تحریف نقل زید بن وهبِ شیعی را دارد: راوی مستقیم از زید، حجاج بن ابی‌عثمان از بصره است؛ همان شهری که به طور عمومی در قرن اول و دوم عثمانی بوده‌اند. راوی از او نیز حفص بن مورق از قبیلۀ باهله است؛ همان قبیله‌ای که به طور سنّتی دشمنِ علی بن ابی‌طالب (ع) بودند (نمونه: الغارات، 1/ 11-13).

افزون بر این شواهد، نقلی در تقریب المعارف به نقل از کتاب ابن هلال ثقفی (283ق) دردست است که مشابه سخن حذیفه را -آن‌گونه در نقل فسوی آمده- از حسن بن علی (ع) نقل می‌کند‌: «وروی فيه، عن مالك بن خالد الأسدي، عن الحسن بن إبراهيم، عن آبائه قال: كان الحسن بن علي عليهما السلام يقول‏: [معشر] الشيعة علموا أولادكم بغض عثمان‏، فإنه من كان في قلبه حب لعثمان فأدرك الدجال‏ آمن به، فإن لم يدركه آمن به في‏ قبره» (تقریب المعارف، 294).

* تصویر نخست از تک‌نسخۀ المعرفة والتاریخ فسوی است. در سمت چپ حدیث فسوی با افتادن نام «عثمان» را مشاهده می‌کنیم و در سمت راست مضمون حدیث که این بار نام «عثمان» را دارد. تصویر دوم از نسخۀ عیون الأخبار است که محمدحسین شیرعلی در اختیارم قرار داد. تصویر سوم نمودار اسناد و متون نقل هاست؛ در نمودار رنگ قرمز، نشان کوفی‌بودن راوی و رنگ سبز نشان بصری‌بودن راوی است.
@Al_Meerath