تعاملات زرارة بن اعین با صادقَین (ع): ارزیابی دیدگاه عبدالعزیز ساشادینا
👥 امیرحسن خوروش، حسن رضایی هفتادر

مشکوة، دورۀ ۴۵، شمارۀ ۱۷۲، پاییز ۱۴۰۵ش، ص۱۱۶-۱۳۷

زرارة بن اعین (د. حدود ۱۵۰ق) از شناخته‌شده‌ترین فقیهان نسل نخست اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق (ع) است. او جایگاهی ممتاز در امامیه دارد و حجم بزرگی از میراث روایی امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نیز از طریق او منتقل شده است. با این حال، تصویری که منابع کهن از رابطۀ زراره با امام صادق(ع) به دست می‌دهند کاملاً یکدست نیست:

در کنار گزارش‌های فراوان از اعتماد علمی و ارتباط نزدیک، روایاتی نیز وجود دارد که از انتقاد، اختلاف نظر، و حتی تعابیر تند امام دربارۀ زراره حکایت می‌کند.

🔵عبدالعزیز ساشادینا (د. ۱۴۰۴ش) در پژوهش خود دربارۀ رجال کشی به نام

The Significance of al‑Kashshi's Rijal in understanding of the early role of the Shi'i Fuqaha

از برخی گزارش‌های این کتاب نتیجه گرفته که رابطۀ زراره با امام صادق (ع) را نمی‌توان همانند رابطۀ او با امام باقر (ع) دانست بلکه میان زراره و امام ششم اختلافاتی جدی وجود داشته و زراره موجب محدودیت مرجعیت امام صادق (ع) شده و امام هم متقابلاً با او برخورد کرده است.

🔖در مقالۀ حاضر کوشیده شده به جای بسنده‌کردن به چند گزارش رجال کشی، مجموع تعاملات زراره با امام باقر (ع) و امام صادق (ع) (اعمّ از مثبت و منفی) در انواع کتب حدیثی درنظر گرفته شود.

در گام نخست، مجموع تعاملات، احادیث، و مسائل زراره از هر دو امام بررسی شده و مشخص شده زراره همان‌طور که با امام باقر (ع) تعامل داشته، از امام صادق (ع) نیز مسائلش در فقه و دیگر ابواب دین را می‌پرسیده و به مرجعیت و امامت ایشان باور داشته و از ایشان متأثر بوده است.

⬅️ در گام بعدی، در این مقاله، به گزارش‌هایی توجه شده که از مخالفت زراره با امام صادق (ع) می‌گوید: از بحث دربارۀ احکام ارث و وقت نماز عصر، تا خواندن نماز مغرب پیش از رسیدن به مزدلفه. در پژوهش حاضر این نمونه‌ها که مورد استناد ساشادینا بوده‌اند بررسی شده‌اند تا مشخص شود آیا این مخالفت‌ها دلالتی بر نپذیرفتن مرجعیت دینی امام دارند یا نه.

یکی از گزارش‌هایی که مورد استناد ساشادینا برای نشان‌دادن مخالفت امام صادق (ع) با زراره بوده، نقلی از عبدالله بن زراره است. این گزارش در واقع بدگویی‌های امام صادق (ع) از زراره را به هدف جلوگیری از آسیب دشمنان به زراره می‌داند؛ ایده‌ای که با توجه به قتل دو تن از نزدیکان امام صادق (ع) -معتب مولی جعفر و معلی بن خنیس- به دلیل همین نزدیکی با امام توسط دشمنان قابل‌تأمل است.

⏪ البته در این مقاله بعضی موارد مخالفت زراره با امام هم به عنوان مخالفت واقعی پذیرفته شده است. مهم‌ترین مورد اختلاف زراره با امام صادق (ع)، مسئلۀ استطاعت بوده است. زراره معتقد بوده انسان نسبت به کاری که هنوز انجام نداده نیز مستطیع است؛ در حالی که از امام صادق (ع) دیدگاهی متفاوت در این مسئله نقل شده و همین اختلاف، منشأ مناقشات متعددی شده که در مقاله به آن‌ها پرداخته شده است.

با این همه، نویسندگان تأکید می‌کنند که زراره پیش‌تر بر سر مسئلهٔ اسلام مخالفین، مشابه همین اختلاف را با امام باقر (ع) داشته و اختلاف کلامی‌اش موجب به بازگشت زراره از تشیع یا انکار امامت صادقین (ع) نشده بلکه زراره تا پایان عمر بر امامت امام صادق (ع) باقی مانده و به ترویج فقه و حدیث ایشان توجه داشته و پس از وفات ایشان نیز در پی شناسایی امام بعدی از نسل ایشان بوده است.

@Al_Meerath